γράφει η Φρατζέσκα Παράσογλου

«Μπαρακάτ, ο Δίκαιος» Γκαμάλ Αλ Γιτάνι (Αίγυπτος)

Εκδ. Καστανιώτη, Μετάφραση: Ελένη Καπετανάκη

Η αφήγηση μας μεταφέρει στο Κάιρο των τελευταίων χρόνων της κυριαρχίας των Μαμελούκων, λίγο πριν από την οθωμανική κατάκτηση της Αιγύπτου το 1517. Είναι μια εποχή βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής παρακμής, όπου η διαφθορά, οι εσωτερικές συγκρούσεις και η αδυναμία της εξουσίας προετοιμάζουν το έδαφος για την επερχόμενη ιστορική αλλαγή.

Ο Αλ Ζίνι Μπαρακάτ, υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο, αναλαμβάνει τη θέση του επιθεωρητή των Aγορών (Μοχτάσιμπ), μια ιδιότητα που του επιτρέπει να επιβλέπει όχι μόνο τις εμπορικές συναλλαγές, αλλά και τη δημόσια ηθική. Στα μάτια των πολιτών εμφανίζεται ως ένας ακέραιος και δίκαιος άρχοντας, αποφασισμένος να αποκαταστήσει την τάξη και να προστατεύσει τους αδύναμους, όμως η εικόνα αυτή σταδιακά αποδομείται.

Γύρω από τον Αλ Ζίνι και τον αρχηγό της μυστικής αστυνομίας, αρχικά αντίπαλο και μετέπειτα σύμμαχό του Ζακαρίγια ιμπν Ραντί, δημιουργείται ένας πανίσχυρος μηχανισμός επιτήρησης, κατασκοπείας και ελέγχου. Οι πληροφοριοδότες απλώνονται παντού (σαν ιστός αράχνης), η καχυποψία διαβρώνει τις ανθρώπινες σχέσεις και ο φόβος γίνεται το αποτελεσματικότερο μέσο διακυβέρνησης. Η δικαιοσύνη μετατρέπεται σε εργαλείο καταστολής και η ασφάλεια σε πρόσχημα για τον περιορισμό της ελευθερίας. Το Κάιρο, o σιωπηλός πρωταγωνιστής, μετατρέπεται σε μια πόλη όπου ο φόβος, η καχυποψία και η χειραγώγηση υποκαθιστούν την ελευθερία. Όπως είναι αναμενόμενο σε τέτοια πλαίσια, η δυσαρέσκεια του λαού διογκώνεται και ο εξωτερικός «εχθρός» βρίσκει πρόσφορο έδαφος για εισβολή.

Η αφηγηματική τεχνική του συγγραφέα είναι ξεχωριστή. Εμπνευσμένος από τα μεσαιωνικά αραβικά χρονικά και ιδιαίτερα από τις καταγραφές του ιστορικού Ιμπν Ιγιάς, συνθέτει ένα πολυφωνικό έργο που βασίζεται σε επιστολές, επίσημα έγγραφα, αναφορές κατασκόπων και προσωπικές μαρτυρίες, προσδίδοντας μοναδική αυθεντικότητα στην αφήγηση και δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο αναγνώστης ξεφυλλίζει ένα πραγματικό ιστορικό αρχείο. Ταυτόχρονα, όμως, η επιλογή αυτή αποκτά μια βαθύτερη πολιτική σημασία. Όλα αυτά τα «τεκμήρια», που παρουσιάζονται ως θεμέλιοι λίθοι της αφήγησης, αναδεικνύουν μια άλλη, πιο σκοτεινή διάσταση της εξουσίας: τον έλεγχο της ίδιας της αλήθειας. Οι πληροφορίες δεν είναι ποτέ απολύτως ουδέτερες· καταγράφονται, επιλέγονται και διακινούνται από συγκεκριμένους φορείς. Όποιος ελέγχει την πληροφορία, έχει τη δυνατότητα να διαμορφώνει και την πραγματικότητα. Μια διαπίστωση η οποία προσδίδει στο έργο μια ανατριχιαστική επικαιρότητα, ενώ ταυτόχρονα γεννά στο θυμικό μου αμέτρητους συνειρμούς. Πόσο «δίκαιος» είναι εντέλει ο Μπαρακάτ;

Ο αναγνώστης γρήγορα θα διαπιστώσει τη δύναμη της διαχρονικότητάς του και θα αντιληφθεί ότι ο Αλ Γιτάνι χωρίς να κατονομάζει πρόσωπα ή καθεστώτα, καταθέτει μια διεισδυτική ματιά στη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην εξουσία, τον αυταρχισμό και τη λαϊκή βούληση, βασιζόμενος σε μια ιστορία βγαλμένη από τη μεσαιωνική εποχή της Αιγύπτου. 

Στο οπισθόφυλλο της έκδοσης, μάλιστα, αναφέρεται ότι το μυθιστόρημα αποτελεί ευθεία αναφορά στο καθεστώς του Νάσερ. Πράγμα όχι τυχαίο, αφού γράφτηκε μετά από την ολιγόμηνη φυλάκιση του ίδιου του συγγραφέα λόγω των αντικαθεστωτικών του θέσεων και δημοσιεύθηκε επίσημα το 1974, αφού δηλαδή η αιγυπτιακή κοινωνία είχε βιώσει τις συνέπειες ενός ισχυρού κρατικού μηχανισμού ασφαλείας που εδραιώθηκε την περίοδο διακυβέρνησής του (1956-1970). 

Τέλος, στην αρχή της ελληνικής έκδοσης υπάρχει σημείωμα της μεταφράστριας με όλες τις αναγκαίες ιστορικές και πολιτισμικές αναφορές, που λειτουργεί ως πολύτιμος οδηγός για την ανάγνωση.

📍O Γκαμάλ Αλ Γιτάνι υπήρξε στενός φίλος του Ναγκίμπ Μαχφούζ και, εκτός από συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολεμικός ανταποκριτής.