γράφει η Φρατζέσκα Παράσογλου

«Λέων ο Αφρικανός» του Αμίν Μααλούφ (Λίβανος)

Εκδ. Ωκεανίδα, Μετάφραση: Κορομηλά Έφη

«Εγώ, ο Χασάν, γιος του Μοχάμεντ του Ζυγιστή, εγώ ο Ιωάννης-Λέων των Μεδίκων…». Η εναρκτήρια αυτή φράση συμπυκνώνει τον πυρήνα ενός από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του Αμίν Μααλούφ, που εκδόθηκε το 1986 στα γαλλικά. Με αφετηρία την ιστορική μορφή του Χασάν Αλ Ουαζάν*, του Ανδαλουσιανού λόγιου που έμεινε γνωστός ως Λέων ο Αφρικανός, ο οποίος θεωρείται ότι αποτέλεσε μία από τις πηγές έμπνευσης για τον χαρακτήρα του Οθέλλου στο ομώνυμο έργο του Σέξπηρ και συνέγραψε το έργο «Descrittione dell’Africa», το οποίο παρέμεινε για αιώνες βασική πηγή γνώσης των Ευρωπαίων για τη γεωγραφία και τους λαούς της Αφρικής, ο Μααλούφ συνθέτει ένα μυθιστόρημα όπου η Ιστορία και η μυθοπλασία συνυφαίνονται αδιάρρηκτα, μετατρέποντας τη βιογραφία ενός ανθρώπου σε αλληγορία της μοίρας ολόκληρης της Μεσογείου.

Η αφήγηση εκκινεί από τη Γρανάδα του 1488, στα τελευταία χρόνια της μουσουλμανικής Ανδαλουσίας. Η άλωση της πόλης από τους Καθολικούς Μονάρχες, το 1492, δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας πολιτικής κυριαρχίας, αλλά και την κατάρρευση ενός μοναδικού πολιτισμικού χώρου, όπου επί αιώνες συνυπήρξαν –όχι πάντοτε ειρηνικά, αλλά δημιουργικά– μουσουλμάνοι, χριστιανοί και εβραίοι. Η οικογένεια του Χασάν εξαναγκάζεται να εγκαταλείψει τη γενέθλια γη και να εγκατασταθεί στη Φεζ του Μαρόκου. Η εμπειρία της προσφυγιάς γίνεται το πρώτο μεγάλο τραύμα του ήρωα και θα τον συνοδεύει σε ολόκληρη τη ζωή του.

Από εκεί και πέρα, το μυθιστόρημα μετατρέπεται σε μια μεγάλη περιήγηση στον μεσογειακό κόσμο των αρχών του 16ου αιώνα. Ο Χασάν ταξιδεύει στη Βόρεια Αφρική, στην Αίγυπτο των Μαμελούκων, στην Κωνσταντινούπολη του σουλτάνου Σελίμ Α΄, στις ιερές πόλεις της Μέκκας και της Μεδίνας, ακόμη και στο μυθικό Τιμπουκτού, το σπουδαίο πνευματικό και εμπορικό κέντρο της υποσαχάριας Αφρικής. Ο αναγνώστης παρακολουθεί τη Μεσόγειο ως έναν ενιαίο χώρο εμπορίου, γνώσης, πολιτισμικών ανταλλαγών αλλά και διαρκών συγκρούσεων.

Το ιστορικό υπόβαθρο αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του Μααλούφ. Μέσα από την προσωπική ιστορία του πρωταγωνιστή παρελαύνουν γεγονότα που διαμόρφωσαν τη νεότερη ιστορία της Μεσογείου και της Ευρώπης: η ολοκλήρωση της Ανακατάκτησης της Ισπανίας, οι διωγμοί μουσουλμάνων και εβραίων, η εδραίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως κυρίαρχης δύναμης της Ανατολικής Μεσογείου, η παρακμή των Μαμελούκων και η άνθηση της ιταλικής Αναγέννησης. Ο συγγραφέας δεν παραθέτει απλώς ιστορικά γεγονότα· αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο αυτά διαμορφώνουν την καθημερινότητα, τις επιλογές και τη συνείδηση των ανθρώπων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και το θρησκευτικό πλαίσιο. Στον κόσμο του μυθιστορήματος η θρησκεία είναι ταυτόχρονα πίστη, πολιτική δύναμη, πολιτισμός και στοιχείο συλλογικής ταυτότητας. Οι σχέσεις ανάμεσα στο Ισλάμ, τον Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό παρουσιάζονται με ιστορική ακρίβεια και χωρίς απλουστεύσεις. Η Ιερά Εξέταση στην Ισπανία, οι αναγκαστικοί εκχριστιανισμοί, οι συγκρούσεις ανάμεσα στις μουσουλμανικές δυναστείες, αλλά και οι αντιπαραθέσεις στον χριστιανικό κόσμο αποκαλύπτουν ότι ο θρησκευτικός φανατισμός δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μιας μόνο παράδοσης, αλλά διαχρονικό γνώρισμα κάθε εξουσίας που χρησιμοποιεί τη θρησκεία ως μέσο επιβολής.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Χασάν γίνεται ένας άνθρωπος που ανήκει ταυτόχρονα σε περισσότερους από έναν κόσμους. Η αιχμαλωσία του από χριστιανούς κουρσάρους και η μεταφορά του στη Ρώμη οδηγούν στη γνωριμία του με τον πάπα Λέοντα Ι΄ και στη βάπτισή του ως Ιωάννη-Λέων των Μεδίκων. Η αλλαγή του ονόματος και της επίσημης θρησκευτικής του ταυτότητας δεν σημαίνει ότι απορρίπτει το παρελθόν του· αντίθετα, συμβολίζει τη σύνθετη φύση της ανθρώπινης ταυτότητας. Ο ήρωας δεν παύει να είναι ο άνθρωπος της Γρανάδας, της Φεζ και της Ρώμης συγχρόνως. Τα τοπωνύμια άλλωστε αυτά αποτελούν και τους τίτλους των ενοτήτων του βιβλίων. Γίνεται όμως ένας πραγματικός «πολίτης της Μεσογείου», ένας διαμεσολαβητής ανάμεσα σε πολιτισμούς που συγκρούονται αλλά και αλληλοεπηρεάζονται.

Η έννοια της ταυτότητας αποτελεί τον βαθύτερο θεματικό άξονα του έργου. Ο Μααλούφ απορρίπτει την αντίληψη της μονοδιάστατης ταυτότητας, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος ορίζεται αποκλειστικά από τη θρησκεία, το έθνος ή τη γλώσσα του. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι αποτέλεσμα πολλαπλών εμπειριών και πολιτισμικών επιρροών, μια θέση που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στον σύγχρονο κόσμο.

Η λογοτεχνική αξία του μυθιστορήματος οφείλεται επίσης στη γλώσσα και στην αφηγηματική τεχνική του Μααλούφ. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση δημιουργεί την αίσθηση μιας αυθεντικής εξομολόγησης, ενώ ο λυρισμός και οι περιγραφές των τόπων συνδυάζονται αρμονικά με την ιστορική τεκμηρίωση. Παράλληλα, ο συγγραφέας αποφεύγει να εξιδανικεύσει οποιονδήποτε πολιτισμό, επιλέγοντας μια βαθιά ανθρωπιστική ματιά που αναζητά όσα ενώνουν τους ανθρώπους αντί για όσα τους χωρίζουν.

Η συναρπαστική ιστορική και περιηγητική αφήγηση, που «ταξιδεύει» νοερά τον αναγνώστη μαζί με τον βασικό ήρωα, αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους αγαπώ ιδιαίτερα το βιβλίο. Σε αυτόν προστίθεται και η διαπίστωσή μου ότι ο Αμίν Μααλούφ, και ιδίως στο συγκεκριμένο έργο, διακατέχεται από μια βαθιά ανάγκη να υπερασπιστεί τη συνάντηση των πολιτισμών ως δημιουργική δύναμη της Ιστορίας και να αναδείξει πως η πραγματική ταυτότητα δεν οικοδομείται πάνω στον αποκλεισμό του άλλου, αλλά στη σύγκλιση, στον διάλογο και στην αποδοχή της ανθρώπινης πολυπλοκότητας.

*Στα αραβικά الوزّان, αυτός που ζυγίζει.