Η Πανελλήνια Ένωση Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών(ΠΕΣΕΚ), τιμώντας το έργο του στην εκπαίδευση καθώς και την κοινωνική προσφορά του, διοργάνωσε μια πολύ ενδιαφέρουσα εκδήλωση για τον ακάματο παιδαγωγό και αγωνιστή, Δημήτρη Γληνό, την Τρίτη 12 Νοέμβρη 2024, με εισηγητές:

• τη Μάρω Δημάκου, η οποία εστίασε στη «ζωή και το παιδαγωγικό-εκπαιδευτικό έργο του Δημήτρη Γληνού» και

• το Γιώργο Τριβιζάκη, με θέμα «Ο αγωνιστής-κομμουνιστής Δημήτρης Γληνός».

Παρουσιάζουμε τις δύο εισηγήσεις:

γράφει η Μάρω Δημάκου

Δημήτρης Γληνός
Η ζωή και το παιδαγωγικό-εκπαιδευτικό έργο του

«Ο δάσκαλος που θα υποχρεωθεί να καταπνίξει τη σκέψη του, θα γίνει διπλά σκλάβος ή θα καταντήσει ψυχικά ανάπηρος άνθρωπος, ανίκανος να μορφώσει άλλους»

Αν και έχουν περάσει περισσότερα από 80 χρόνια από τον θάνατό του, ο μεγάλος ριζοσπάστης παιδαγωγός, ο δάσκαλος Δημήτρης Γληνός (22 Αυγούστου 1882 – 26 Δεκεμβρίου 1943), παραμένει επίκαιρος όσο ποτέ, σήμερα που η Δημόσια Δωρεάν Παιδεία «δρομολογείται» για χάρη των «εμπόρων της μόρφωσης» και των επιχειρήσεων:

Ο λόγος για την ελευθερία του λόγου, που διώκεται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, για την ποινικοποίηση των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, όπως η Απεργία-Αποχή από την «αξιολόγηση», για την ισοπέδωση των εργασιακών δικαιωμάτων των εκπαιδευτικών και την εξαθλίωσή τους με μισθούς και συντάξεις πείνας, την ώρα που συρρικνώνονται τα δημοκρατικά δικαιώματα και οι ελευθερίες ενός ολόκληρου λαού.

Είναι πολύ δύσκολο ωστόσο σε μια σύντομη ομιλία να παρουσιαστεί και να ξεδιπλωθεί το μέγεθος μιας μοναδικής πολυσχιδούς προσωπικότητας, όπως αυτής του Γληνού. Μιλάμε για τον άνθρωπο, τον ενεργό πολίτη, τον δάσκαλο που έκανε σκοπό της ζωής του τον φωτισμό, και μέσα από τον φωτισμό, το χτίσιμο της γλωσσικής, ιστορικής, κοινωνικής, πολιτικής συνείδησης του ελληνικού λαού σε όλες τις φάσεις του παιδαγωγικού του έργου. Η επίδρασή του ξεπερνάει τα εθνικά μας σύνορα, καθώς συγκαταλέγεται από την UNESCO στους 100 πιο σημαντικούς πολιτικούς και πνευματικούς ανθρώπους, που με τον στοχασμό και τη δράση τους συνέβαλαν στην υπόθεση της παιδείας και του πολιτισμού από καταβολής κόσμου μέχρι σήμερα.

Η ζωή του είναι απόλυτα συνυφασμένη με το έργο του. Γεννήθηκε στη Σμύρνη, στις 22 Απριλίου 1882, πρώτο παιδί του Αλέξανδρου Γληνού, κρασέμπορου από την Άνδρο και της Αικατερίνης Χατζηπαυλίδη από τη Σμύρνη. Στη διάρκεια των γυμνασιακών του σπουδών στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης, εργαζόταν στην ταβέρνα του πατέρα του για να τον βοηθάει, καθώς τα οικονομικά της οικογένειας δεν ήταν ανθηρά. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του με άριστα και γράφτηκε στη Φιλοσοφική της Αθήνας το 1899. Δύο χρόνια αργότερα παίρνει μέρος στα Ευαγγελικά (σύγκρουση δημοτικιστών και καθαρευουσιάνων για τη μετάφραση του Ευαγγελίου) ως καθαρευουσιάνος γλωσσαμύντορας, όταν όμως την ίδια χρονιά γνωρίζει τους Δελμούζο και Τριανταφυλλίδη, σταδιακά αλλάζει απόψεις και εξελίσσεται σε δεινό και μαχητικό δημοτικιστή. Το 1901 διακόπτει τις σπουδές του για οικονομικούς λόγους και διορίζεται δάσκαλος στον Κασαμπά της Μ. Ασίας. Αυτή τη χρονιά παρουσιάζεται πρώτη φορά στα γράμματα, στα 19 του, με μια επιστολή στο «Περιοδικόν μας» που αναφέρεται στην αυθαίρετη χρήση ξένων λέξεων στη δημοτική γλώσσα. Δύο χρόνια μετά, διορίζεται για έναν χρόνο διευθυντής της Αστικής Σχολής Κάστρου-Λήμνου. Αυτή τη χρονιά (1904) γίνεται μέλος της Εταιρείας «Η εθνική μας γλώσσα» των Δελμούζου – Παλαμά – Χατζόπουλου. Το 1905 παίρνει το πτυχίο του και το διδακτορικό του δίπλωμα με άριστα παμψηφεί και γίνεται διευθυντής στην «Αναξαγόρειο Σχολή» στα Βουρλά Σμύρνης, από την οποία παραιτείται έναν χρόνο μετά, όταν δημοσίευμά του στη δημοτική προκαλεί αντιδράσεις στη Σμύρνη. Διορίζεται καθηγητής στο Ελληνικογερμανικό Λύκειο Σμύρνης, όπου έχει μαθητή τον Κορδάτο. Εν τω μεταξύ συνεργάζεται με διάφορα περιοδικά Αθήνας και Σμύρνης. Λίγο αργότερα παντρεύεται και φεύγει για την Ιένα της Γερμανίας όπου σπουδάζει παιδαγωγική και φιλοσοφία. Εκεί, στη Γερμανία, γνωρίζει τον κοινωνιολόγο Γιώργο Σκληρό και έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Την επόμενη χρονιά (1909) παρακολουθεί επίσης φιλοσοφία, παιδαγωγικά και ψυχολογία στη Λειψία, ενώ εργάζεται στο ψυχολογικό εργαστήριο του καθηγητή Βουντ. Εκεί, στη Λειψία, ιδρύει τον ελληνικό φοιτητικό σύλλογο Λειψίας που διαπνέεται από τάσεις σοσιαλιστικές.

Το 1911 επιστρέφει στην Αθήνα. Συμμετέχει στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Την επόμενη χρονιά γίνεται διευθυντής του Διδασκαλείου Μ. Εκπαίδευσης και συνεργάζεται με τον υπουργό Παιδείας της κυβέρνησης Βενιζέλου, Τσιριμώκο. Συντάσσει εκπαιδευτικά νομοσχέδια. Ιδρύει τον Σύλλογο Εκπαιδευτικών Λειτουργών και δραστηριοποιείται στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Το 1916, συνεργάζεται με τον Βενιζέλο και σχηματίζει με τους Δελμούζο και Τριανταφυλλίδη την «Εκπαιδευτική Επιτροπή». Την ίδια χρονιά, στα Νοεμβριανά, φυλακίζεται ως οπαδός του Βενιζέλου, στις φυλακές Αβέρωφ. Με την επάνοδο του Βενιζέλου, το 1917, αποφυλακίζεται και γίνεται πρόεδρος του Εκπαιδευτικού Συμβουλίου. Συνεχίζει τη συγγραφή εκπαιδευτικών νομοσχεδίων και πετυχαίνει να εισαχθεί η δημοτική γλώσσα στο δημοτικό σχολείο. Την ίδια χρονιά γίνεται γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας. Μετά τις εκλογές του 1920, παραιτείται. Το 1921 ιδρύει την «Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή». Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή και την επανάσταση Πλαστήρα, διορίζεται ξανά εκπαιδευτικός σύμβουλος. Οργανώνει την Παιδαγωγική Ακαδημία όπου διδάσκει Κοινωνιολογία και Φιλοσοφία. Προτείνεται ως πρύτανης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά αρνείται τη θέση. Συντάσσει όμως τον οργανισμό του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης καθώς και άλλα εκπαιδευτικά νομοσχέδια. Τον Γενάρη του 1926, με τη δικτατορία Παγκάλου απολύεται ξανά. Είναι η τελευταία φορά που εργάζεται στο δημόσιο. Την ίδια χρονιά, διαλύεται η Παιδαγωγική Ακαδημία και εκδίδει το περιοδικό «Αναγέννηση». Το 1927 διασπάται ο Εκπαιδευτικός Όμιλος με την αποχώρηση του Δελμούζου και ο Γληνός γράφει τη διακήρυξη του Ομίλου. Το 1928 εκδίδει το περιοδικό «Νέος Δρόμος», όργανο του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Για βιοποριστικούς λόγους πλέον εργάζεται ως συντάκτης στην εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, ενώ γράφει άρθρα ενάντια στην ψευδομεταρρύθμιση Γόντικα στην ακόμα πιο συντηρητική νέα διακυβέρνηση Βενιζέλου. Η λειτουργία του Εκπαιδευτικού Ομίλου στο μεταξύ έχει ανασταλεί. Το 1932 και 1933 αντίστοιχα κάνει διαλέξεις για τον Χέγκελ και τον Μαρξ. Το 1934, ταξιδεύει με τον Βάρναλη στη Σοβιετική Ένωση και εκπλήσσεται με τα επιτεύγματα του σοσιαλιστικού κράτους. Γνωρίζει Ρώσους διανοούμενους μεταξύ των οποίων, τον Γκόρκυ. Το 1935 εκτοπίζεται με τον Βάρναλη στον Άη Στράτη. «Τυχερέ, εκείνο το άθλιο δειλινό σε δέσαν με τον δάσκαλο Γληνό»). Το 1936 εκλέγεται βουλευτής με το «Παλλαϊκό Μέτωπο» συγκεντρώνοντας το μεγαλύτερο ποσοστό ψήφων. Την ίδια χρονιά προσχωρεί στο ΚΚΕ.

Με τη δικτατορία Μεταξά εξορίζεται στην Ανάφη. Το 1937, μετάγεται στην Ακροναυπλία και το 1938 στη Σαντορίνη. Το 1939 απολύεται και υφίσταται περιορισμό κατ’ οίκον. Το 1941 παραδίνεται από την Ασφάλεια στους Ιταλούς και κρατείται. Απολύεται για λόγους υγείας. Συμμετέχει στην Εθνική Αντίσταση και συντάσσει το μνημειώδες κείμενο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ». Είναι έτοιμος να ανέβει στο βουνό αλλά, για να είναι υγιέστερος, ούτως ώστε να προσφέρει περισσότερο, επιλέγει να εγχειρισθεί. Αυτή η αναγκαία επέμβαση του στοιχίζει τη ζωή. Πεθαίνει στο νοσοκομείο στις 26 Δεκέμβρη 1943, σε ηλικία 61 ετών, μέχρι την τελευταία στιγμή με ακατάβλητο αγωνιστικό φρόνημα.

Στο καθαρά παιδαγωγικό – νομοθετικό του έργο, που συμβαδίζει με την εξέλιξη της πολιτικής του συνειδητοποίησης, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις βασικές περιόδους:

Πρώτη περίοδος (1922-1920)

Συντάσσει εκπαιδευτικά νομοσχέδια επί υπουργίας Τσιριμώκου στην κυβέρνηση Βενιζέλου, πιστεύοντας στον Βενιζέλο και στις καλές προθέσεις της αστικής τάξης, αν και δεν θεωρεί ότι η Παιδεία είναι υπερταξική. Οι κυριότερες παιδαγωγικές του θέσεις είναι:

α) Είναι αναγκαίο να συσταθεί 6χρονο δημοτικό σχολείο υποχρεωτικό και ενιαίο για όλα τα ελληνόπουλα, αγόρια και κορίτσια, συγχρονισμένο και προσαρμοσμένο στις τρέχουσες εκπαιδευτικές αρχές.

β) 6χρονη μέση εκπαίδευση, όχι μονόπλευρη, αλλά εκτός της κλασικής κατεύθυνσης, πρέπει να ιδρυθούν τμήματα πρακτικά και εμπορικά ώστε να υπάρχουν πολλές επιλογές για τα παιδιά στην προοπτική ανώτερης μόρφωσης.

γ) Πληγή για την Παιδεία είναι η προγονοπληξία, ο ψευτοκλασικισμός, η στείρα μίμηση της αρχαιότητας. Είναι αναγκαίος ο γνήσιος ανθρωπισμός και ο δημιουργικός ιστορισμός. Λέει συγκεκριμένα: «Ο ιστορισμός διαφέρει από την ιστορική επιστήμη. Η ιστορία καθ’ εαυτήν, ως καθαρή γνώση, έχει διακοσμητική μόνο και έμμεση σημασία για τη ζωή, ουσιαστική σημασία έχει ο ιστορισμός, η συνειδητή δηλαδή προσπάθεια για να διατηρηθούν οι αξίες του παρελθόντος, ως απόλυτες ή για να μετουσιωθούν και να γίνουν σπέρματα νέας ζωής».

Παρατίθεται εδώ ένα απόσπασμα από τη «Δημοκοπία, αντίδραση, παιδεία».

«Η μνήμη είναι χωρίς άλλο ένας από τους δημιουργικούς παράγοντες του πολιτισμού. Η συνειδητή βέβαια μνήμη, όχι η εμπειρία που περνάει στην έξη και γίνεται ένστιχτο. Όσο κατεβαίνουμε τα σκαλοπάτια του πολιτισμού, όσο κατεβαίνουμε τη ζωική κλίμακα, βρίσκουμε λιγότερη μνήμη. Ένας λαός χωρίς ομαδική μνήμη δεν αυτοελέγχεται, δε συγκρίνει, δε σχηματίζει οδηγητικές γραμμές στη ζωή του. Σε τέτοιους λαούς βρίσκουν εύκολα θέση οι δημαγωγοί, όσοι κολακεύουν τα ταπεινά ένστιχτα, όσοι φοβίζουν το δειλό ζώο, που δεν μπορεί να θυμηθεί, να συγκρίνει και να κρίνει. Η αυτοσυνειδησία λείπει στους λαούς που δεν έχουν μνήμη.

Στον ελληνικό λαό από το 1880 και έπειτα, οι λόγιοί του, οι διανοούμενοί του, οι μεγάλοι δάσκαλοι πρόβαλαν ιδανικά σφαλερά και απόλυτα απροσάρμοστα στη ζωή του. Τον δίδαξαν πως για να ζήσει, να γίνει μεγάλος και δοξασμένος, σαν τους αρχαίους προγόνους, πρέπει να ξαναζωνταντέψει τις φόρμες της ζωής τους. Ανάσταση του αρχαίου πολιτισμού! Στη νεότερη Αθήνα θα ξαναπερπατήσουν Σωκράτηδες και Πλάτωνες, Φειδίες και Ικτίνοι, Ασχύλοι και Σοφοκλήδες και Δημοσθένηδες και Θουκυδίδηδες, αρκεί να ξαναγράψουμε και να ξαναμιλήσουμε την αρχαία γλώσσα. Ότι ανάσταση του αρχαίου πολιτισμού ήταν ιδανικό ολότελα κούφιο, ο λαός δεν ήταν σε θέση να το κρίνει. Αρχαίος πολιτισμός χωρίς την αρχαία θρησκεία, χωρίς την κοινωνική και πολιτειακή σύσταση, χωρίς την άμεση αρχαία παράδοση.

Αρχαίος πολιτισμός με Χριστιανισμό; Αρχαίος πολιτισμός και ανάσταση βυζαντινής αυτοκρατορίας; Ελληνικός πολιτισμός και ρωμαϊκό δίκαιο; Αρχαίος πολιτισμός χωρίς γένη, φατρίες, φυλές και άστυ; Αρχαίος πολιτισμός χωρίς δούλους; Αρχαίος πολιτισμός με σιδηροδρόμους και μηχανές και κάρβουνο του Κάρντιφ;

Μόνο λίγοι ρομαντικοί Ευρωπαίοι φιλόλογοι, μόνο καλλιτέχνες που νοσταλγούν χαμένες μορφές της ζωής, μόνο αφιλοσόφητοι φιλόσοφοι και ανιστόρητοι ιστορικοί, μπορούσαν να έχουν κάποια ελπίδα να πραγματωθεί ένα τέτοιο ιδανικό. Και ήταν πολύ φυσικό να καταντήσει όλη αυτή η παράλογη μεταρσίωση σε αστεία μίμηση μέσων αορίστων και αττικών αναδιπλασιασμών, σε κάποιες αντιγραφές από αρχαίες κολόνες και στο απ’ όλα αστειότερο μασκάρεμα μερικών κυριών με τον αρχαίο χιτώνα και τα σαντάλια. Αυτό ήταν όλο».

δ) Είναι απαραίτητη η επιστημονική κατάρτιση των δασκάλων.

ε) Αναγκαία ακόμη είναι η δημιουργία ανώτατου εκπαιδευτικού συμβουλίου και εποπτικών συμβουλίων, καθώς η διοίκηση της Παιδείας είναι καταπιεστική, αυταρχική, φαυλοκρατική και επιστημονικά ακαθοδήγητη. Εδώ συνάντησε πολλές αντιδράσεις, αλλά ο Βενιζέλος ενέκρινε μόνο το εκπαιδευτικό συμβούλιο όπου διόρισε δικούς του εμπίστους.

Στα πλαίσια της ανάγκης επιστημονικής κατάρτισης των δασκάλων, ως διευθυντής του Διδασκαλείου Μέσης Εκπαίδευσης, ασχολείται με την έρευνα του κοινωνικού χαρακτήρα της αγωγής.

Καινοτομία είναι τα παιδαγωγικά φροντιστήρια όπου συζητούνται κάθε είδους προβλήματα της αγωγής. Προωθεί την αυτενέργεια έναντι της παθητικής ακροαματικής διδασκαλίας. Όπως προαναφέρθηκε, απολύθηκε με την επικράτηση του Κωνσταντίνου, αλλά επανήλθε ως Γενικός Γραμματέας στο Υπουργείο Παιδείας με την επιστροφή του Βενιζέλου, πιστεύοντας ακόμα ότι ο Βενιζέλος θα προχωρήσει στον εκσυγχρονισμό του δημοτικού σχολείου.

Το μεγάλο του επίτευγμα είναι η εισαγωγή της δημοτικής στο δημοτικό σχολείο. Προκαλούνται αντιδράσεις, αλλά η κυβέρνηση δεν υποχωρεί. Εισάγονται επίσης τα καινούργια αναγνωστικά από τα οποία μέχρι σήμερα θεωρείται μακράν το καλύτερο «Τα ψηλά βουνά» του Ζ. Παπαντωνίου. Το 1920, με την επιστροφή της βασιλικής κυβέρνησης, η καινούργια επιτροπεία αποφαίνεται ότι πρέπει να καούν τα νέα βιβλία.

Στο βιβλίο του με τίτλο «Οι χοίροι υίζουσιν, τα χοιρίδια κοΐζουσιν, οι όφεις ιύζουσιν» σατιρίζει την επαναφορά της αρχαΐζουσας.

«Τα παιδιά ενύσταζαν, ενύσταζαν, Θεέ μου πώς ενύσταζαν. Η σκιά της ηλιθιότητας εκάλυπτε την τάξιν. Τα καλύτερα επαπαγάλιζαν ευσυνειδήτως. Το βόδι λέγεται καλύτερον βους. Το πόδι λέγεται καλύτερον πους. Τα κέρατά του; Του βου. Ο δάκτυλος του; του που. Ω Θεέ μου, τι λες παιδί μου; Πρόσεχε: ο βους, του βοός. Ο πους, του ποδός. Λοιπόν, τα κέρατα του βοδός. Οι δάκτυλοι του; του που… πους. Α! Μα είσθε κτήνη! Είσθε ζώα. Δεν υποφέρεσθε. Γκαπ, γκουπ!».

Υποστηρίζει ακόμα, «Το σχολείο δεν είναι αρχή, αλλά ουσιαστικά το τέλος των επαναστάσεων και των μεταρρυθμίσεων, ο τελευταίος πύργος που, άμα πέσει, δείχνει ολοφάνερα το πέσιμο του παλιού κόσμου».

Δεύτερη περίοδος (1921-1927)

Το έργο του Γληνού γκρεμίζεται κυριολεκτικά. Επανέρχεται η καθαρεύουσα στο δημοτικό. Ο ίδιος ο Γληνός διώκεται. Κέντρο πλέον της δράσης του είναι ο Εκπαιδευτικός Όμιλος. Πιστεύει ότι είναι η ώρα της κριτικής και της αυτοκριτικής. Τα βασικά του πορίσματα είναι: α) Τα νέα αναγνωστικά άσκησαν θετική επίδραση. β) είναι πλέον σαφές ότι δεν υπάρχει υπερκομματική παιδεία. Είναι αναγκαίο να πολιτευθούν οι παιδαγωγοί ώστε να ασκήσουν πολιτική επιρροή και να αγωνιστούν για τη δημοκρατία. γ) υπήρξε λάθος ότι η μεταρρύθμιση βασίστηκε στις κυβερνητικές επιλογές, θα πρέπει να γίνει λαϊκό αίτημα. Να γίνει διαφώτιση του λαού και κυρίως των εκπαιδευτικών. Το έργο αυτό αναλαμβάνει ο Εκπαιδευτικός Όμιλος. δ) Για να ριζώσει η μεταρρύθμιση, δεν αρκεί η δημοτική γλώσσα και ο εκσυγχρονισμός της Παιδείας, χρειάζεται να δοθεί σ’ αυτήν και κοινωνικό περιεχόμενο. ε) αναγκαία η ίδρυση πρότυπου σχολείου για να εφαρμοσθούν οι νέες παιδαγωγικές αρχές.

Ενδεικτικά εδώ η άποψή του για την ελευθερία σκέψης των δασκάλων, αλλά και η κριτική του στην αστική τάξη για την υποβάθμιση της Παιδείας:

«Ο δάσκαλος και η λευτεριά της σκέψης του»

«Γι’ αυτό ήταν αναγκαίο να τονιστεί πια και μέσα στις προγραμματικές αρχές του Ομίλου το δικαίωμα του δασκάλου πρώτα-πρώτα να στοχάζεται και να έχει γνώμη για τα εκπαιδευτικά ζητήματα μα και ακόμη τη γνώμη του αυτή να την ανακοινώνει στους συναδέλφους του και να συνεργάζεται μαζί τους για να διαφωτίσει την κοινωνία γι’ αυτά. Γιατί ο δάσκαλος δε γίνεται ποτέ πολιτικός με το να σκέφτεται πώς θα καλυτερέψει η παιδεία και να ζητάει να φωτίσει και τους άλλους, έτσι που η σκέψη του να γίνει αναγνωρισμένη πράξη ή κατάσταση. Έτσι μόνο εκτελεί σωστά το χρέος του απέναντι στο κράτος και στην κοινωνία. Η αντίθετη αντίληψη ίσα-ίσα είναι εκείνη, που κάνει τον δάσκαλο ένα απλό και άψυχο μισθωτό όργανο, του αφαιρεί την κυριότερη προϋπόθεση της προσωπικότητας, δηλαδή τη λεύτερη σκέψη και τον κάνει από ιεροφάντη μιας κοινωνικής λειτουργίας, έναν απλό πνευματικό προλετάριο που δουλεύει μηχανικά για να κερδίσει ένα κομμάτι ψωμί. Και ούτε είναι διαφορετικό αποτέλεσμα αν πει κανένας πως έχει το δικαίωμα να στοχάζεται ελεύθερα ο δάσκαλος, όμως δεν έχει το δικαίωμα να ανακοινώνει στους άλλους τη γνώμη του και να συνεργάζεται μαζί τους για να αλλάξει την πραγματικότητα. Πώς θα αφαιρέσουν από τον δάσκαλο το δικαίωμα αυτό, που έχει κάθε άνθρωπος και κάθε μέλος της κοινωνίας;»

Κι εδώ για την αστική τάξη:

«Δισταχτική, αναποφάσιστη, πισωδρομική η άρχουσα τάξη σήμερα, αφήνει να ξεπέσει οριστικά όλος ο εκπαιδευτικός της οργανισμός σε συμφεροντολογική βιομηχανία προσοντούχων αγραμμάτων. Την παιδεία την αισθάνεται για βάρος η σημερινή ελληνική κοινωνία, ούτε να δαπανήσει γι’ αυτή θέλει, ούτε να στοχαστεί σοβαρά. Η οργάνωσή της παλιά, άχρηστη, αντιλαϊκή, τα προγράμματά της και οι μέθοδές της καθυστερημένες, η διοίκησή της κακή, ο δάσκαλος φτωχός βιοπαλαιστής και άτελα μορφωμένος, τα χτίριά της στάβλοι, τα διδαχτικά μέσα πρωτόγονα ή ανύπαρχτα. Και όμως το κράτος θέλει οικονομίες από την παιδεία. Το κράτος, που με εξήμισυ εκατομμύρια ψυχές, ξοδεύει σήμερα ακόμη για ολόκληρη τη μέση και δημοτική παιδεία τα μισά απ’ όσα ξοδεύει μόνο η συντριμμένη από τον πόλεμο Βιέννη με πληθυσμό 1.800.000 για τα δικά της δημοσυντήρητα σχολειά».

Στην περίοδο αυτή, ένα ακόμα σημαντικό επίτευγμα του Γληνού είναι η ίδρυση της «Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής» προτύπου Λαϊκού Πανεπιστημίου. Σκοπός της «Να πάρει η γυναίκα τη θέση της, την αντίστοιχη με την αξία της θέση στις ανώτερες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. Όχι εξανδρισμός, μα εξανθρωπισμός της γυναίκας είναι το ιδανικό τέρμα του αγώνα της, όπως παραμένει και το ιδανικό τέρμα για τον άνδρα. Να μείνει γυναίκα, ιδιότυπο πλάσμα διαφορετικό από τον άνδρα, μα συνάμα ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος», λέει στη εισαγωγική του ομιλία «Γυναικείος Ανθρωπισμός». Να δοθεί δηλαδή στη γυναίκα ανώτερη ιστορική, φιλοσοφική, κοινωνιολογική, καλλιτεχνική μόρφωση. Ο ίδιος δίδαξε σ’ αυτή τη σχολή φιλοσοφία. Εν τω μεταξύ, η νέα αποπομπή του Κωνσταντίνου, οδηγεί στην κυβέρνηση Πλαστήρα που επαναφέρει τον Γληνό στο Υπουργείο Παιδείας.

Συντάσσει ξανά εκπαιδευτικά νομοσχέδια που τα πιο σημαντικά, τουλάχιστον, δεν εφαρμόζονται. Είναι πολύ σκληρός ο αγώνας του αλλά τα αποτελέσματα πολύ φτωχά. Διευθύνει την Παιδαγωγική Ακαδημία που είναι το προπύργιο της αναγέννησης της παιδείας. Εκεί διδάσκει φιλοσοφία και κοινωνιολογία. Γίνεται πλέον ολοένα και πιο ριζοσπαστικός. Φιλελεύθεροι και ψευτοδημοκρατικοί φατριάζουν, προετοιμάζουν τον φασισμό. Η αντίδραση φουντώνει και δημιουργεί τα Μαρασλειακά όπου συκοφαντείται η σπουδαία παιδαγωγός Ρόζα Ιμβριώτη και αποπέμπεται από το Μαράσλειο.

Η δικτατορία Παγκάλου ολοκληρώνει το έργο των αντιδραστικών. Η δημοτική διώχνεται και διαλύεται η Παιδαγωγική Ακαδημία. Ο Γληνός αντιλαμβάνεται πλέον ότι είναι μάταιη η μεταρρύθμιση με κυρίαρχο το αστικό κράτος.

Το περιοδικό «Αναγέννηση» γίνεται βήμα κοινωνικής και πνευματικής ανάπλασης. «Το σύμβολό μας δεν είναι υπόσχεση, επαγγελία, είναι αίτημα πόνου και πόθου κραυγή. Και ο πόνος όταν είναι αληθινός, είναι δικαίωμα». Στις σελίδες της «Αναγέννησης» διαμορφώνεται ο σοσιαλιστής επαναστάτης, πνευματικός ηγέτης του έθνους.

Τρίτη περίοδος (1927-1943)

Διασπάται ο Εκπαιδευτικός Όμιλος και η διάσπαση σπρώχνει τον Γληνό να κάνει το αποφασιστικό βήμα προς τον επιστημονικό σοσιαλισμό. Έχει πλέον χάσει κάθε ελπίδα και δεν πιστεύει στις καλές προθέσεις της αστικής τάξης. Η διάσπαση του Ε.Ο. συνίσταται στη διχογνωμία ανάμεσα στις δύο ομάδες, τη συντηρητική-αντιδραστική με αρχηγό τον Δελμούζο και τη ριζοσπαστική-σοσιαλιστική με αρχηγό τον Γληνό. Παρά τις προσπάθειες να μη συντελεστεί η διάσπαση, ο Δελμούζος ελπίζοντας ότι θα πάρει την πλειοψηφία, υποστήριζε ότι ήταν λάθος να συνδεθεί η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση με ορισμένο κόμμα και επιπλέον να συνδεθεί η παιδεία με την κοινωνική σύνθεση. Θεωρούσε ότι ήταν πολιτικό λάθος γιατί ταυτίζονται ο κομμουνισμός και ο δημοτικισμός, ενώ ήταν επιστημονικό λάθος η συσχέτιση της εκπαίδευσης με τους ταξικούς αγώνες. Η παιδεία, κατά τη γνώμη του, έπρεπε να είναι υπερταξική και υπερκομματική. Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος δεν πρέπει να είναι κόμμα, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση είναι αναγκαίο να αποχρωματισθεί. Θεωρούσε, επίσης, απαραίτητη την εθνική και θρησκευτική αγωγή. Ο Γληνός απαντά ότι η παιδεία καθορίζεται πάντοτε από τη σύνθεση της κοινωνίας και είναι όργανο της κυρίαρχης τάξης. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν μπορεί παρά να έχει φορέα εκείνες τις κοινωνικές τάξεις που αγωνίζονται να λυτρωθούν και να κατακτήσουν τα δικαιώματά τους, και μάχονται για την πραγματοποίηση κοινωνικών μεταρρυθμίσεων αναγκάζοντας έτσι και την άρχουσα τάξη να βελτιώνει τους θεσμούς της.

Γι’ αυτό ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, σαν σωματείο εκπαιδευτικής πρωτοπορίας έχει χρέος να εργάζεται για να εκφράζει και να διαμορφώνει τα εκπαιδευτικά αιτήματα, αλλά και να διαμορφώνει την εκπαιδευτική συνείδηση των λαϊκών τάξεων (εργατικής, αγροτικής, μικροαστικής).

Απαντά ακόμη αντίστοιχα για το θρησκευτικό και το εθνικό ζήτημα: Το θρησκευτικό ζήτημα είναι ζήτημα συνείδησης, ενώ η εθνική αγωγή είναι καλλιέργεια φυλετικού μίσους και θεωρία περί ανωτερότητας της ελληνικής φυλής, άρα εμπόδιο για την ευημερία του λαού και την άνθιση του νεοελληνικού πολιτισμού. Το εθνικό σύνολο καλύπτει τις αδικίες και τις αντιθέσεις συμφερόντων και διατηρεί την αδικία και την εκμετάλλευση. Η εθνική αγωγή πρέπει να καλλιεργεί το αίσθημα της εθνικής ανεξαρτησίας, να οδηγεί στοχτύπημα του ξένου κατακτητή κι ακόμα να αναπτύσσει τα στοιχεία του εθνικού πολιτισμού.

Η πλειοψηφία ακολούθησε τον Γληνό. Μετά από αυτό το ξεκαθάρισμα, ο Γληνός προχωράει αποφασιστικά στη μάχη και γίνεται ένας ακατάβλητος αγωνιστής για τη ριζική αναγέννηση της παιδείας. Με τον «Νέο Δρόμο» (1928) μαστιγώνει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του υπουργού του Βενιζέλου Γόντικα, που τη θεωρεί τυπική και επιφανειακή (μόνο στη γλώσσα). Βλέπει ότι δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί η μεταρρύθμιση χωρίς τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση του κράτους. Μόνο ο λαός μπορεί να δώσει λύση στο εκπαιδευτικό πρόβλημα.

Λέει σχετικά στη «Διακήρυξη της διοικητικής επιτροπής του ΄Έκπαιδευτικού Ομίλου’’»:

«Μόνο λοιπόν άμα (ο Όμιλος) αναγνωρίσει την αλήθεια για τον κοινωνικό καθορισμό της Παιδείας, τότε και μόνο τότε εργάζεται πραγματικά για το σύνολο, τότε και μόνο τότε αγκαλιάζει ολόκληρο το πρόβλημα της Παιδείας.

Γιατί βλέπει τότε την αλήθεια και ερμηνεύει σωστά. Βλέπει ως ποιο σημείο μπορεί να προχωρήσει η άρχουσα τάξη στην οργάνωση της παιδείας και ακόμα πως το σημείο αυτό, που άγρυπνα φυλάγεται, είναι η γραμμή του ταξικού συμφέροντος. Βλέπει πως κανένας ρομαντικός φιλανθρωπισμός και μόνο ο αγώνας μπορεί να δώσει ένα μέρος ή το σύνολο από τα πνευματικά αγαθά σε κείνους που σήμερα δεν τα έχουν, όπως μόνο με τον αγώνα μπορούν να καταχτήσουν οι αδικημένοι ένα μέρος ή το σύνολο από τα υλικά αγαθά».

«Κάθε σημαντική κοινωνική μεταρρύθμιση, άρα και η εκπαιδευτική, γίνεται με μέσο την πάλη των κοινωνικών τάξεων. Η ελληνική αστική τάξη, όπως έδειξε η ως τώρα πείρα του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ή καταπολεμάει άμεσα ή δεν επιδιώκει ειλικρινά μια ουσιαστική λαϊκή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Γι’ αυτό ο Όμιλος βλέπει πως η μεταρρύθμιση δεν μπορεί να έχει άλλο κοινωνικό φορέα και πρόμαχο παρά εκείνες τις κοινωνικές τάξεις που, σαν αδικημένες, συνειδητοποιούν καθαρά τα κοινωνικά προβλήματα».

Η επίσκεψή του στη Σοβιετική Ένωση ενισχύει τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις του. Προσχωρεί στο ΚΚΕ και γίνεται ανώτατο ηγετικό στέλεχός του. Η απαξίωση εκ μέρους του της αστικής τάξης, η οποία προσπάθησε να τον προσεταιριστεί προσφέροντάς του τιμές και αξιώματα, έχει ως συνέπεια πλέον τους συνεχείς διωγμούς του. Όπως είπαμε, από το 1935 έως το 1939 εξορίζεται διαδοχικά στον Άη Στράτη, στην Ανάφη, στην Ακροναυπλία και στη Σαντορίνη, όπου δεν παύει κι εκεί ακόμα να είναι δάσκαλος. Ζητάει να αποδοθούν βιβλία και τετράδια ξανά στους κρατουμένους και να δοθεί άδεια για διαλέξεις και ψυχαγωγικές ασχολίες όπως σκάκι κλπ. Οργανώνει τάξεις από το δημοτικό ως το γυμνάσιο. Προγραμματίζει μαθήματα Ιστορίας, Λογοτεχνίας, Φιλοσοφίας, Κοινωνιολογίας κι ακόμα θετικών Επιστημών με τη συμβολή και συγκρατούμενών του, πνευματικών ανθρώπων. Δεν κρατάει όμως για πολύ ο αέρας αυτός πνευματικής ανάτασης, καθώς ο περιβόητος υπουργός Δημόσιας Ασφάλειας του Μεταξά, Μανιαδάκης, απαγορεύει τα μαθήματα σε φυλακές και εξορίες. Στη διάρκεια του αναγκαστικού του περιορισμού στο σπίτι επιδίδεται σε πνευματική εργασία. Μια από τις πιο σημαντικές του συμβολές στην αρχαία γραμματεία, φιλοσοφία και διαλεκτική σκέψη είναι η μετάφραση, η εισαγωγή και τα σχόλια στον «Σοφιστή» του Πλάτωνα που ολοκληρώνει λίγο πριν την Κατοχή. Τελευταία πολιτική και συνάμα παιδαγωγική του πράξη, το μανιφέστο της Αντίστασης του ελληνικού λαού, «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ» ένα μοναδικό εγχειρίδιο ήθους και πράξης για τους κατακτημένους απέναντι στους κατακτητές.

Για τον ίδιο, όπως γράφει στην «Αυτοβιογραφία» του, τρεις ήταν οι κεντρικές πράξεις στη ζωή του. 1. Το 1917. Η εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο. 2. Το 1927. Η διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου. 3. Το 1936 Ο Κομμουνισμός, η προσχώρησή του στο ΚΚΕ.

Λέει συγκεκριμένα: «Με κόπο και αγωνία άνοιξα τον δρόμο, ένα μονοπάτι για την αλήθεια, για το φως: Έγινα στα 18 μου δημοτικιστής, στα 25 μου φωτίστηκα για το κοινωνικό ζήτημα. 20 χρόνια αγώνα χρειάστηκα για να μπορέσω να πω την αλήθεια που είχα μέσα μου. «Όλη μου η ζωή μια πορεία προς την αριστερά. Από τον Μιστριώτη στον Λένιν».

Αυτή η αναζήτηση της αλήθειας είναι ο βασικός πυλώνας της ζωής και της δράσης του. Ο ίδιος γράφει: «Η αλήθεια πρέπει να είναι ο κανόνας και το θεμέλιο της ζωής μας». Φράση ενδεικτική του ήθους του που χαρακτηρίζεται από σεμνότητα, εξαιρετική αυστηρότητα για τον εαυτό του, τελειοθηρία, εργατικότητα, μαχητικότητα. Το μότο του: «Δούλεψε, αγωνίσου, πάλεψε». Σπάνιος άνθρωπος και σπάνιος δάσκαλος. Άφθαστος ομιλητής αλλά και στυλίστας της γραφής. Βασικά χαρακτηριστικά του λόγου του, η διαύγεια, η απλότητα και η φυσικότητα, πολύ μακριά από τον βερμπαλισμό που αντιπαθούσε. Συνδύαζε την άρτια θεωρητική κατάρτιση, αλλά και τη μοναδική διδακτική ικανότητα με βάση τη διαλεκτική. Όλη του η ζωή ήταν μια διαρκής αναμέτρηση με τον εαυτό του, ζωή μελέτης και ακαταπόνητης πνευματικής δουλειάς. (Όπου βρισκόταν, άκουγε, διάβαζε, κρατούσε σημειώσεις για το παραμικρό). Οι μαθητές του μαρτυρούν αυτόν τον μοναδικό συνδυασμό ανθρώπου και δασκάλου. Η Ιμβριώτη, ο Βάρναλης, ο Κορδάτος. Ο Βάρναλης συγκεκριμένα λέει ότι οι ώρες της Ηθικής και Παιδαγωγικής που δίδασκε ο Γληνός ήταν οι πιο ευτυχισμένες ώρες της ημέρας. Παραθέτουμε εδώ τη μαρτυρία του Γιάννη Κορδάτου, μαθητή του στο Ελληνογερμανικό Λύκειο Σμύρνης: «Ο Γληνός ήταν κάτι παραπάνω από γόης στη διδασκαλία του. Δε θυμάμαι κανέναν άλλον καθηγητή να μου κάνει τέτοια εντύπωση. Κρεμνιούμαστε όλοι μας απ’ το στόμα του και δεν καταλαβαίναμε πώς περνούσε η ώρα ή πιο σωστά θα θέλαμε η ώρα του μαθήματος να γίνει δυο και τρεις. Όχι μόνο δεν κούραζε, αλλά και έκανε τη γραμματική και το συνταχτικό ευχάριστο μάθημα, ήταν παιχνίδι όπως τα δίδασκε. Έπειτα, και στο μάθημα των εκθέσεων πρόσεχε πολύ. Μας έβαζε να διαβάζουμε νεοελληνικά κείμενα και χωρίς να φαίνεται δημοτικιστής, γιατί εκείνο τον καιρό οι δημοτικιστές παύονταν από τα σχολεία, μας προπαγάνδιζε τον δημοτικισμό».

Θα μπορούσαμε να μιλάμε ώρες ατέλειωτες για τον δάσκαλο Γληνό, για τον τρόπο διδασκαλίας του που μάγευε και καθήλωνε τους μαθητές του, αλλά και για το ήθος που αποτελούσε μοναδικό παράδειγμα γι’ αυτούς.

Κλείνουμε με κάποιες βασικές απόψεις του για την παιδεία. Όπως και από τα προηγούμενα μπορούμε να συναγάγουμε, πίστευε ότι η μόρφωση του λαού και το δημοκρατικό σχολείο δεν είναι ζήτημα μόνο εκπαιδευτικό, αλλά εθνική υπόθεση. Στοιχεία αυτής της παιδείας πρέπει να είναι η ζωτικότητα, το στοιχείο της ζωής, η καλλιέργεια της δύναμης ζωής που έχουν οι άνθρωποι από τη γέννησή τους. Το σχολείο δεν πρέπει να βρίσκεται έξω από τη ζωή. Λέει συγκεκριμένα στο κείμενό του «Το βασικό πρόβλημα της Παιδείας»: «Η Παιδεία δεν μπορεί να είναι αυθαίρετη διάπλαση υπό οιεσδήποτε εξωτερικές επιδράσεις. Η παιδεία μοιάζει με το σκάψιμο της γης, με την προσφορά διαλεγμένων θρεπτικών χυμών, με το στήριγμα, με το κλάδεμα και όλη την άλλη εξωτερική χειραγώγηση του φυτού. Η Παιδεία δεν μπορεί να παραγνωρίζει το δεδομένο, την ψυχική πραγματικότητα, ούτε να τα βιάζει, πρέπει να εναρμονίζει την ενέργειά της μ’ αυτήν. Η παιδεία πρέπει να είναι προσφορά κατάλληλων ερεθισμών. Η σοφία του συστήματος των ερεθισμών είναι η προσαρμογή του στα δεδομένα της ψυχικής πραγματικότητας. Υπάρχει η ψυχή του παιδιού. Πρόσεξέ την, μελέτησέ την, προσαρμόσου στους νόμους της, υποβοήθησέ την στο οργανικό της ξετύλιγμα». «Η Παιδεία είναι άμεση και έμμεση μορφή της ζωής, μπορεί λοιπόν να πετύχει μόνο μέσα στη ζωή και σαν ζωή». Είναι ο δρόμος που από τη ζωική κατάσταση με τη ζωτικότητα και τη δραστηριότητα οδηγεί στην ολοκλήρωση, στην τελείωση, στην αυτονομία. Είναι αναγκαία η συμφιλίωση με το περιβάλλον, το γκρέμισμα των τοίχων που χωρίζουν το σχολείο από την πραγματική ζωή.

Ένα δεύτερο στοιχείο, λοιπόν, είναι η πληρότητα – τελείωση. Σκοπός της παιδείας είναι ο ολοκληρωμένος άνθρωπος. Δεν πρέπει να ξεχωρίζουμε σώμα από πνεύμα, πνεύμα από συναίσθημα. Όχι μόνο πνεύμα, όχι μόνο χέρι αλλά και συναίσθημα. Η τελείωση αυτή δεν αφορά μόνο το άτομο. Η πληρότητα πλουτίζει τον ανθρωπισμό, ώστε να κατορθώνει να ξεπεράσει τον ατομικό χαρακτήρα προς την πλευρά της κοινότητας διατηρώντας μαζί την αυτονομία του ατόμου.

Αυτό το σχολείο δεν μπορεί να είναι α-πολιτικό. Λέει συγκεκριμένα: «Όποιος είναι τυφλός δεν μπορεί να οδηγεί, όποιος είναι φελλός, μπορεί να πηγαίνει δώθε-κείθε, όποιος όμως είναι γερά προσγειωμένος στέκεται ακλόνητος και δημιουργεί. Αυτός ξέρει ότι ο πολιτικός αγώνας είναι απαραίτητος για να πετύχουμε τη μόρφωση του λαού. Όσο ξέρουμε ότι εκατομμύρια παιδιά υποφέρουν από ανείπωτη δυστυχία κι ότι κανείς δεν τα λογαριάζει, ούτε θα τα λογαριάσει για ανθρώπινες αξίες, είναι ανάγκη να εργαστούμε σαν αγωνιστές και να ωθούμε προς την εξάλειψη της αδικίας. Ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, ολοκληρώνεται όταν έχει εξασφαλίσει τη ζήση του, τη μόρφωσή του και τη δυνατότητα να είναι ελεύθερος. Αυτό είναι «ανθρωπισμός» και αυτό πρέπει να ζητάμε ανένδοτα. Είναι χρέος ανθρώπινο να μη θέλουμε τον άνθρωπο ανδράποδο. Όποιος σκέφτεται έτσι, δεν κάθεται μουδιασμένος, διδάσκει τους γέρους και τους νέους τι μπορεί να γίνει. Είναι αυταπόδειχτο ότι οι μεγαλοβιομήχανοι και οι μεγαλοκαρχαρίες δεν θα δώσουν ποτέ με τη θέλησή τους σωστή μόρφωση στον λαό. Δεν θέλουν να μορφωθούν όλα τα παιδιά του λαού. Αυτό φοβούνται».

Στην «Αναγέννηση» στα 1927 γράφει επίσης:

«Κάτω λοιπό τα ψέματα όλα. Είμαστε σύμφωνοι. Το σχολείο το θέλετε εσείς όργανο της κυριαρχίας σας και μεις (οι σοσιαλιστές) αγωνιζόμαστε να σας το πάρουμε, γιατί εμείς αγωνιζόμαστε για μια δικαιότερη και ανθρωπινότερη κοινωνία, λιγότερο υποκριτική, λιγότερο απάνθρωπη. Και η δύναμη θα περάσει αργά ή γρήγορα στο μέρος της δικαιοσύνης».

Σ’ αυτόν τον αγώνα για παιδεία σε όλο τον λαό αφιερώθηκε. Μέχρι το τέλος της ζωής του έλεγε ότι «ο αγώνας είναι χαρά. Κι ο θάνατος ακόμα για τέτοιον αγώνα είναι μεθύσι και χαρά».

Σαν άλλος Προμηθέας πάλεψε για τον φωτισμό του λαού, μη λογαριάζοντας αφαίρεση αξιωμάτων, αξιώματα που ποτέ δεν επεδίωξε, αντιθέτως περιφρόνησε, μην υπολογίζοντας διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες, τον ίδιο τον θάνατο.

Ας συμμεριστούμε την αισιοδοξία του, αισιοδοξία του αγωνιζόμενου ανθρώπου: «Και προσμένω. Κι αυτό που προσμένω θα ’ρθει ασφαλώς. Αργά ή γρήγορα θα ’ρθει. Διάβασε τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου και πρέπει να ξέρεις, ότι ο Ηρακλής έρχεται. Έρχεται».

**********

γράφει ο Γιώργος Τριβιζάκης

Ο αγωνιστής – κομμουνιστής Δημήτρης Γληνός
(22/8/1882 – 25/12/1943)

Ο Γληνός ήταν ταυτόχρονα, θεωρητικός της γλώσσας, της εκπαίδευσης, μαχόμενος εκπαιδευτικός, κοινωνικός επαναστάτης, ηγέτης του ΚΚΕ, αλύγιστος δεσμώτης του φασισμού. Όλα αυτά αξεδιάλυτα αφού κάθε πλευρά του δεν υπήρχε χωρίς τις άλλες. Η ιδιότητα του στρατευμένου επαναστάτη-κομμουνιστή καθόρισε τη θέση στην οποία τον τοποθέτησε το επίσημο μεταπολεμικό κράτος: Αν ο Γληνός παρέμενε όλα τα άλλα εκτός από αυτό, αν ήταν δηλαδή ένας διανοούμενος, με κοινωνικές ευαισθησίες, πρωτοπόρες ιδέες για την εκπαίδευση και τη γλώσσα του λαού και μέχρι εκεί, σήμερα θα ήταν άλλη η θέση του στην επίσημη ιστορία. Πιθανότατα θα είχε ανακηρυχτεί Μέγας διδάσκαλος του Γένους και Πανεπιστημιακά Ιδρύματα, κεντρικοί δρόμοι και πλατείες θα είχαν το όνομά του.

Ας αρχίσουμε από το τέλος

Στις 30 Δεκεμβρίου του 1943, ο παράνομος Ριζοσπάστης της κατοχής, στην πρώτη του σελίδα, μέσα σε μαύρο πένθιμο πλαίσιο, φιλοξενούσε την εξής ολιγόλογη ανακοίνωση:

«Το Π.Γ. της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ με βαθύτατη θλίψη αγγέλνει στον ελληνικό λαό ότι ύστερα από σοβαρή εγχείρηση πέθανε στις 26.12.1943 ο εκλεχτός εκπρόσωπος της ελληνικής διανόησης Δημήτρης Γληνός, μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ και της Γραμματείας του Πολιτικού Γραφείου της. Με το θάνατο του Δ. Γληνού ο Ελληνικός λαός χάνει έναν από τους πιο θαρραλέους μαχητές του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, χτίστη του νεοελληνικού πολιτισμού, τα ελληνικά γράμματα η επιστήμη και η διανόηση τον πιο πρωτοπόρο αντιπρόσωπό τους, το κόμμα μας έναν από τους πιο αγαπημένους του ηγέτες».

Ένα χρόνο αργότερα, τον Νοέμβρη του 1944 και ενώ, στην απελευθερωμένη Αθήνα, οι συγκρούσεις που θα οδηγούσαν στα Δεκεμβριανά έχουν ήδη αρχίσει, ο Γιάννης Ζεύγος, μέλος της ηγεσίας του ΚΚΕ, υπουργός γεωργίας στην κυβέρνηση Παπανδρέου, στον πρόλογο της πρώτης νόμιμης έκδοσης του «τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ», αναφέρεται στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα του ελληνικού λαού και καταλήγει:

«Σ’ αυτό τον αγώνα ο Δ. Γληνός, ο πιο σοφός και πιο αγνός άνθρωπος της Νεοελληνικής ιστορίας, βρίσκεται στο καθοδηγητικό πόστο του Κ.Κ.Ε.»

Αυτές οι 6 γραμμές της ανακοίνωσης του ΚΚΕ καθώς και τα λόγια του Ζεύγου, είναι, κατά τη γνώμη μου ότι πιο ακριβές και συμπυκνωμένο έχει γραφτεί για να χαρακτηρίσει συνολικά το Γληνό και το έργο του.

Η πρώτη επαφή του Γληνού με τις σοσιαλιστικές ιδέες γίνεται στη Γερμανία τη διετία 1910 -1911 όταν έρχεται σε επαφή με το Γεώργιο Σκληρό. Όμως το κρίσιμο διάστημα στην ιδεολογική-πολιτική συγκρότησή του είναι η διετία 1926-27. Tο Σεπτέμβρη του 26 αρχίζει την έκδοση του περιοδικού «Aναγέννηση» με σαφή προσανατολισμό προς το σοσιαλισμό. Έχει οριστικά οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς βαθειά κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Το Mάρτη του 1927, κατά τη διάσπαση του «Εκπαιδευτικού Ομίλου», επιχειρηματολογώντας υπέρ της άποψης ότι το σωματείο έπρεπε να πάρει πολιτικό προσανατολισμό θα πει ότι:

«κάθε σημαντική κοινωνική μεταρρύθμιση, άρα και η εκπαιδευτική, γίνεται με μέσο την πάλη των κοινωνικών τάξεων. H ελληνική αστική τάξη ή καταπολεμεί άμεσα ή δεν επιδιώκει ειλικρινά μια ουσιαστική λαϊκή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση».

Αυτή η θέση του αποτέλεσε την «προγραμματική βάση» για τη διάσπαση του Εκπαιδευτικού Ομίλου.

Tο 1932 αρχίζει να συνεργάζεται, χωρίς ακόμη να είναι μέλος του KKE, με τους «Nέους Πρωτοπόρους» και το Pιζοσπάστη.

Το 1934, μαζί με τον K. Bάρναλη, πηγαίνουν στη Μόσχα, προσκαλεσμένοι στο συνέδριο των Σοβιετικών συγγραφέων. H Σοβιετική Ένωση στάθηκε για το Γληνό αληθινή αποκάλυψη. Με την επιστροφή του, γράφει στην εφημερίδα «Nέος Kόσμος» μια σειρά άρθρων, όπου δίνει τις εντυπώσεις του, επιχειρώντας μια ανατομία του σοβιετικού καθεστώτος. Μετά το ταξίδι στη Σ.Ε. ο Γληνός, είναι πλέον οριστικά πεισμένος για την ανάγκη (και) οργανωτικής ένταξης στο Κομμουνιστικό κίνημα.

Ένα χρόνο μετά είναι πάλι μαζί με το Βάρναλη, αυτή τη φορά κάτω από εντελώς διαφορετικές συνθήκες: στο τμήμα μεταγωγών της Αθήνας, και μετά του Πειραιά. Η δικτατορία του Kονδύλη τους έχει συλλάβει, μαζύ με πολλές εκατοντάδες άλλους (κυρίως κομμουνιστές) για να τους εξορίσει στον Άη Στράτη. Στη διαδρομή για το λιμάνι, οι κρατούμενοι ανά ζεύγη, δεμένοι με χειροπέδες που πιάνουν το δεξί καρπό του ενός με τον αριστερό του άλλου.

Η επάνοδος του Βασιλιά Γεωργίου Β μετά το δημοψήφισμα της 10ης Οκτωβρίου 1935 επέβαλε την αλλαγή του Συντάγματος γι’ αυτό και ο Βασιλιάς διέλυσε την Βουλή και προκήρυξε εκλογές για την σύσταση Αναθεωρητικής Βουλής. Ο Γληνός επιστρέφει από την εξορία και στις εκλογές του Γενάρη 1936 κατεβαίνει υποψήφιος βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου, ενός εκλογικού συνδυασμού που συγκρότησε το ΚΚΕ με τη συμμετοχή του Αγροτικού Κόμματος και κάποιων ανεξάρτητων προσωπικοτήτων, όπως του Δ. Γληνού. Το Π.Μ. συγκεντρώνει 5,8% και εκλέγει 15 βουλευτές, μεταξύ των οποίων και το Γληνό.

Λίγες μέρες αργότερα, τέλος Φλεβάρη ή αρχές Μάρτη του 36, γίνεται μια παράνομη συνάντησή του με το Νίκο Ζαχαριάδη, διωκόμενο εκείνη την περίοδο, αρχηγό του ΚΚΕ και αμέσως μετά γίνεται μέλος του κόμματος.

Η βουλευτική του θητεία τερματίζεται με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου. Συλλαμβάνεται και μετά από 8 μέρες κράτησης στις φυλακές Αβέρωφ, τον στέλνουν στην Ανάφη. Μαζί του οι, επίσης βουλευτές και στελέχη του ΚΚΕ, Γ. Σιάντος και Μ. Πορφυρογέννης.

Το Μάη 1937 μεταφέρεται με 100 ακόμη συνεξόριστούς του στην Ακροναυπλία.

Δυο λόγια για την Ακροναυπλία (ΑΚΡΟ στην αργκό των κρατουμένων)

Η Ακροναυπλία ήταν το παλιό ενετικό φρούριο Ιτς Καλέ στο άκρο του Ναυπλίου – εξ ου και το όνομα Ακροναυπλία. Το 1884, στον πρώην στρατώνα του Καποδίστρια, κατασκευάζονται οι Στρατιωτικές Φυλακές της Ακροναυπλίας. Αργότερα λειτούργησαν σαν κανονικό σωφρονιστικό ίδρυμα. Μάλιστα από το 1922 ξεκίνησαν να στέλνονται στην Ακροναυπλία στελέχη του ΚΚΕ.

Στις 22 Φλεβάρη του 1937, επί δικτατορίας Μεταξά, υπάρχει μια ποιοτική αλλαγή: οι φυλακές της Ακροναυπλίας μετονομάζονται σε “Στρατόπεδο Κράτησης Κομμουνιστών”. Η επιλογή των κρατουμένων που θα οδηγούνταν στην Ακροναυπλία χοντρικά γινόταν κυρίως με το εξής κριτήριο: Οι κομμουνιστές που είχαν περάσει από τις κατά τόπους Ασφάλειες και από την Ειδική Ασφάλεια Αθηνών και είχαν δώσει δείγματα γραφής ότι δε λύγιζαν στα βασανιστήρια και κρίνονταν άκρως επικίνδυνοι για το καθεστώς, στέλνονταν στο κάτεργο αυτό ή στο 2ο εξίσου απάνθρωπο, τις φυλακές της Κέρκυρας. Όχι για αναμόρφωση, αλλά για να απομονωθούν από τις παράνομες οργανώσεις του ΚΚΕ και τη μαζική δράση. Με τον τρόπο αυτό η δικτατορία του Μεταξά, είχε σκοπό να σκοπό να τελειώσει με τον ελληνικό κομμουνισμό, τσακίζοντας την οργανωτική ραχοκοκαλιά του ΚΚΕ, τα πιο διαλεχτά, δηλαδή, στελέχη του.

Στο παλιό αυτό φρούριο – φυλακή υπήρχαν τέσσερις μεγάλοι θάλαμοι, τρεις μικρότεροι και ένας χώρος αυλισμού των κρατουμένων. Η Χούντα γκρέμισε αυτό το μνημείο και έχτισε ξενοδοχείο.

Οι συνθήκες πολύ δύσκολες. Όμως οι κρατούμενοι, με την καθοδήγηση του κόμματος οργάνωσαν τη ζωή τους μέσα από την Ομάδα Συμβίωσης και με ενότητα, πειθαρχία και δίνοντας πρωταρχική σημασία στην ανάπτυξη της συντροφικότητας, κατάφεραν να σταθούν όρθιοι απέναντι στα σοβαρά ζητήματα διαβίωσης που προέκυπταν από τις απάνθρωπες συνθήκες του κάτεργου. Όχι μόνο αυτό, αλλά και να μετατρέψουν την Ακροναυπλία, στην ουσία, σε «ανώτατη σχολή κομματικών στελεχών του ΚΚΕ».

Για πολλά χρόνια μετά, μέχρι και τις μέρες μας, η λέξη ακροναυπλιώτης σημαίνει αλύγιστος κομμουνιστής και ταυτόχρονα θεωρητικά επαρκής. Την περίοδο ανασυγκρότησης του ΚΚΕ (πόλεμος-κατοχή-απελευθέρωση) το να είναι κάποιος ακροναυπλιώτης ήταν βασικό διαπιστευτήριο για την ανάδειξη σε ηγετικές θέσεις. Το ότι η Ακροναυπλία απέκτησε αυτό το χαρακτήρα οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στο Γληνό παρ’ όλο που έμεινε στην ΑΚΡΟ μόνο 7 μήνες.

Η Ακροναυπλία αδειάζει οριστικά στο τέλος του 1942 όταν και οι 600 κρατούμενοι που βρίσκονται εκεί παραδίνονται στους γερμανούς. Οι περισσότεροι εκτελέστηκαν. Από τους 200 της Καισαριανής οι 135 ήταν ακροναυπλιώτες.

Ο Γληνός λοιπόν μεταφέρεται στην ΑΚΡΟ το Μάη του 37. Εγκαθίσταται στο Β θάλαμο («θάλαμος διανοουμένων»). Αρχίζει να οργανώνει την εκπαίδευση των κρατουμένων (οι περισσότεροι με ανύπαρκτη θεωρητική κατάρτιση, ανάμεσά τους αρκετοί αναλφάβητοι). Οργανώνει ένα δίκτυο δασκάλων από κρατούμενους εκπαιδευτικούς και φοιτητές και σχολικές τάξεις δημοτικού και γυμνασίου. Τα εισαγωγικά μαθήματα που έκανε ο ίδιος ο Γληνός, είχαν 3 θέματα: «πως πρέπει να μιλάμε», «πως πρέπει να γράφουμε», «πως πρέπει να μελετάμε». Εκτός από τα μαθήματα, ο δάσκαλος συγκρότησε καλλιτεχνικές επιτροπές που οργάνωναν τη ψυχαγωγία των κρατουμένων, στις ατέλειωτες βραδυνές ώρες που οι θάλαμοι ήταν κλειστοί. Οργάνωσε ο ίδιος την πρωινή γυμναστική. Μόλις άνοιγαν το πρωί οι θάλαμοι, ο Γληνός χτυπούσε παλαμάκια φωνάζοντας «όλα τα παλικάρια στη γυμναστική».

Ένας τρόπος ψυχαγωγίας ήταν και τα «έμμετρα πορτραίτα», που έκαναν πολλοί κρατούμενοι, σατιρίζοντας τους συντρόφους τους. Τα απάγγελλε ο “ανιματέρ” και οι κρατούμενοι έπρεπε να βρουν σε ποιον κρατούμενο αντιστοιχούσε κάθε πορτρέτο. Βασικό βοηθό του στη γυμναστική και ανιματέρ στις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις είχε ένα νεαρό κρατούμενο ονόματι Ναπολέοντα Σουκατζίδη.

Ένα βράδυ, ο Σουκατζίδης, απάγγειλε το εξής έμμετρο πορτραίτο:

Ευθυτενής κι αλύγιστος,
Ακούραστος μελετητής,
ευρύστερνος σαν αθλητής,
Παλαμοκρούστης πρωινός
και πάτρων της γυμναστικής

Ποιος είναι; Ρώτησε ο Σουκατζίδης. Ο Γληνός, ο Γληνός απάντησε με χειροκροτήματα όλος ο θάλαμος.

Η πολύ γρήγορη ανάδειξή του λίγα χρόνια αργότερα στην κορυφή της ηγεσίας του ΚΚΕ, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό και στην εμπιστοσύνη που προκάλεσε στους κομμουνιστές κρατούμενους της Ακροναυπλίας η άκαμπτη στάση, το αγωνιστικό του ήθος και η σημαντική συμβολή του στο να κρατηθούν όρθιοι οι συγκρατούμενοί του.

Φυσικά μπήκε στο μάτι του καθεστώτος και της διεύθυνσης των φυλακών. Τη νύχτα της 30ης Αυγούστου του 1937, ο Β΄ θάλαμος δέχεται μια ομοβροντία πυροβολισμών που καταλήγουν στο θάνατο του.νεαρού δάσκαλου Παύλου Σταυρίδη. Ο πραγματικός στόχος της δολοφονικής επίθεσης ήταν ο Δημήτρης Γληνός. Αυτό αναφέρει τόσο ο Σπύρος Λιναρδάτος, όσο και συγκρατούμενοι του Γληνού. που θυμούνται τα λόγια του χωροφύλακα Κωστουλέα «Μωρέ δυο σφαίρες δεν πρόσεχαν για το Γληνό! Κρίμα!». Ο Σπύρος Λιναρδάτος αναφέρει και άλλες ανώνυμες εξομολογήσεις χωροφυλάκων που έγιναν αργότερα, ότι στόχος τους ήταν κυρίως ο Γληνός.

Αφού απέτυχαν να τον δολοφονήσουν, αποφασίστηκε η απομάκρυνσή του. Το Δεκέμβρη του 1937 τον έστειλαν για απομόνωση στη Σαντορίνη.

Στη Σαντορίνη, ο Γληνός θα γράψει το περίφημο βιβλίο του «Tριλογία του πολέμου», με τον υπότιτλο «Mονόλογοι του ερημίτη της Σαντορίνης». Είναι ένα δοκίμιο στο οποίο αναλύει τον πόλεμο, εξηγεί τις αιτίες του, βλέπει τον ερχομό του και καλεί τους λαούς να παλέψουν εναντίον του. Ο Βάρναλης χαρακτηρίζει το βιβλίο «Mοναδικό βιβλίο στην Iστορία της ελληνικής Σκέψης και προφητικό». Στη Σαντορίνη αρρώστησε βαριά και η δικτατορία Mεταξά, φοβούμενη τη λαϊκή κατακραυγή και την παγκόσμια διαμαρτυρία, τον μεταφέρει στην Aθήνα υπό αυστηρή επιτήρηση.

ΚΑΤΟΧΗ

Συλλαμβάνεται από τους ιταλούς τον Ιούλιο του 1941. Κρατείται στην Ειδική Ασφάλεια, στην πλατεία Κυριακού (σημερινή πλατεία Βικτωρίας) με σκοπό να μεταφερθεί στο στρατόπεδο της Λάρισας. Όμως επειδή ήταν άρρωστος μεταφέρθηκε στο Πολιτικό Νοσοκομείο υπό φρούρηση και αργότερα τέθηκε σε καθεστώς κατ’ οίκον περιορισμού.

Στις 27 Σεπτεμβρίου του 1941 ιδρύεται στην Αθήνα το ΕΑΜ. Ο Γληνός συμμετέχει στις διαδικασίες για τη συγκρότησή του και τον Σεπτέμβριο του 1942, έναν χρόνο μετά την ίδρυσή του, γράφει την μπροσούρα «Τι είναι και τι θέλει το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο».

Το Δεκέμβρη του 1942 συνέρχεται παράνομα στην κατεχόμενη Αθήνα η Β’ Πανελλαδική συνδιάσκεψη του ΚΚΕ. Ο Δ.Γ. εκλέγεται στην Κ.Ε. και στην ολομέλεια του οργάνου, που συνέρχεται αμέσως μετά, μέλος του Π.Γ. Το Π.Γ. συγκροτεί μια τριμελή γραμματεία για την καθημερινή καθοδήγηση του κόμματος και του αγώνα αποτελούμενη από τους Γιώργη Σιάντο, Γιάννη Ιωαννίδη και Δημήτρη Γληνό. Σε αυτούς, μετά τη δραπέτευσή του, προστίθεται και ο Γιάννης Ζεύγος. Ο Γληνός συμμετέχει λοιπόν στην κορυφή της ηγεσίας που διαμόρφωσε την πολιτική του κόμματος εκείνη την περίοδο.

Το Δεκέμβρη του 1943, αποφασίζει να χειρουργηθεί από το φίλο του καθηγητή Σμπαρούνη. για να ησυχάσει από τις όλο και πιο οδυνηρές ηπατικές κρίσεις και ν’ αποκαταστήσει την κλονισμένη από τους διωγμούς υγεία του. Η απόφασή του αυτή συνάντησε τις έντονες αντιρρήσεις των μελών της ηγεσίας του ΚΚΕ, αλλά ο Δάσκαλος ήταν αμετάπειστος. Είχε αποφασίσει ν’ ανέβει στο βουνό και ήθελε να είναι απολύτως υγιής. Ο Βασίλης Μπαρτζώτας, μέλος της ηγεσίας και γραμματέας της ΚΟΑ, διηγείται:

«Κάναμε μεγάλη συζήτηση στο Πολιτικό Γραφείο και προσπαθούσαμε όλοι μας να τον πείσουμε ότι δεν έπρεπε να κάνει εγχείρηση. Ήταν και τα χρόνια τα πολλά που τον βάραιναν, οι κακουχίες που πέρασε στις εξορίες και την Ακροναυπλία σε μεγάλη ηλικία. Δε θέλαμε, ακόμα (δεν το κρύβαμε), να κάνει την εγχείρηση ο στενός φίλος του Γληνού και ικανός χειρούργος, επειδή ανήκε τότε στη λεγόμενη ‘χρυσή αντίσταση’. Ο Δάσκαλος, αντίθετα, προσπαθούσε να μας πείσει ότι η εγχείρηση ήταν εύκολη και ότι η φιλία του με τον χειρούργο θα σταθεί πιο ψηλά από τη διαφορά της ιδεολογία τους!»

Ο Γληνός δεν συνήλθε από την εγχείρηση. Ο θάνατος τον βρήκε τα Χριστούγεννα του ’43. Τη στιγμή που το το ΕΑΜ προετοίμαζε τη συγκρότηση της κυβέρνησης του Βουνού με επικρατέστερο υποψήφιο για τη θέση του Προέδρου τον ίδιο. Γι’ αυτό το σκοπό το κόμμα τον είχε ορίσει βασικό εισηγητή στην 10η Ολομέλεια της ΚΕ, ώστε «με βάση τα αποτελέσματα των επαφών και διαπραγματεύσεων που θα γίνονταν στο μεταξύ και τις γενικότερες εξελίξεις θα πρότεινε τον άμεσο σχηματισμό του κεντρικού καθοδηγητικού οργάνου στην Ελεύθερη Ελλάδα».

Προφανώς ο θάνατος του στέρησε το Κ.Κ. από τις υπηρεσίες ενός φωτισμένου μυαλού που αν ζούσε θα είχε πολλά να συνεισφέρει στις κρίσιμες μέρες που ακολούθησαν.

πηγή: αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τ. 139