Την τέταρτη μέρα του κάμπινγκ, το πρωί της Τρίτης 29/07, η νεολαία Πορεία έκανε εκδήλωση τιμής στο χώρο των φυλακών Ωρωπού. 

Τα μέλη και οι φίλοι της Πορείας πραγματοποίησαν πορεία από το λιμάνι μέχρι τις φυλακές Ωρωπού φωνάζοντας συνθήματα για τους αλύγιστους κομμουνιστές αγωνιστές που βρέθηκαν στις φυλακές αυτές.

Στον προαύλειο χώρο των φυλακών, εκφωνήθηκε τοποθέτηση από τον Αιμίλιο Αγόρου, εκπρόσωπο του Κεντρικού Συμβουλίου της Πορείας, στην οποία παρουσιάστηκε η ιστορία του τόπου μαρτυρίου και η διαδρομή του στο χρόνο καθώς και οι συνθήκες και τα βασανιστήρια των φυλακισμένων.

Μετά την τοποθέτηση τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή και ακολούθησε η επίσκεψη στο χώρο.

Παραθέτουμε την τοποθέτηση του σ. Αγόρου:

Βρισκόμαστε σήμερα εδώ στις φυλακές Ωρωπού σε έναν από τους δεκάδες τόπους μαρτυρίου που λειτούργησαν σε όλη τη χώρα . Τόπους βάρβαρου μαρτυρίου όπου η μεγάλη πλειονότητα των αγωνιστών δοκιμάστηκε, άντεξε και έμεινε πιστή στις ιδέες και στα ιδανικά της, μέχρι τέλους. Η συνείδηση και η βαθιά πίστη στον σκοπό της πάλης τους ήταν τα δύο βασικά στοιχεία που τους οδήγησαν να σταθούν όρθιοι στα βασανιστήρια και στις κακουχίες, να ξεπεράσουν ακόμη και τον φόβο του θανάτου.

Αρκετά έχουν γραφτεί για τους πολιτικούς κρατούμενους, τους φυλακισμένους και εξόριστους στην Ελλάδα. Ποιητικές συλλογές, ιστορικές μελέτες, τραγούδια των αγώνων, όσα κι αν γράφτηκαν και θα γραφτούν, το θέμα είναι ανεξάντλητο. Δεκάδες χιλιάδες αγωνιστές, αριστεροί, κομμουνιστές, πέρασαν από κρατητήρια, φυλακές, στρατόπεδα συγκέντρωσης, στρατοδικεία, και εξορίες.

Οι συγκεκριμένοι δοκίμασαν τη βάρβαρη μεταχείριση παρακρατικών οργανώσεων και κυβερνήσεων σε μια Ελλάδα της ξενοκρατίας και του μοναρχοφασισμού, Και αυτή η περίοδος δεν πρέπει να είναι μια κακή ανάμνηση. Πρέπει να είναι πηγή γνώσης και συμπερασμάτων. 

Τα δικαστήρια και τα στρατοδικεία λειτουργούσαν πυρετωδώς. Σε κάθε μήκος και πλάτος της, χιλιάδες κομμουνιστές και δημοκράτες διώκονται ποικιλοτρόπως. Ενώ πολλά έχουν γραφεί σχετικά με τις συνθήκες κράτησης των κομμουνιστών , λιγότερα είναι γνωστά για τα σωφρονιστικά ιδρύματα της εποχής σαν κτίρια και σαν συνθήκες διαβίωσης όπως στις φυλακές Ωρωπού.

 Γύρω μας η Σκάλα Ωρωπού, μια «γκριζοπράσινη πόλη» τοποθετημένη σχεδόν στο μέσο του Ευβοϊκού -12 ναυτικά μίλια νότια- και αττικό όριο, που αντιμετωπίστηκε διαχρονικά από το κεντρικό κράτος και τους ισχυρούς της Ιστορίας άλλοτε σαν τόπος αφαίρεσης αρχαιοτήτων για τα ξένα μουσεία μετά το 1821, άλλοτε σαν campus υποδοχής προσφύγων το 1923 ή ποινικών κρατουμένων των φυλακών αργότερα ή, τέλος, σαν διαμετακομιστικό κέντρο – στρατόπεδο πολιτικών κρατουμένων στη δικτατορία.

“Και εσύ λαέ βασανισμένε, μην ξεχνάς τον Ωρωπό” τραγούδησε ο Μίκης Θεοδωράκης για αυτόν τον εμβληματικό τόπο κράτησης και μαρτυρίου όχι μόνο του ίδιου αλλά και τόσων άλλων, μεταξύ των οποίων ο Μανώλης Γλέζος, ο Ανδρέας Λεντάκης, κ.α. που διώχθηκαν από τη αμερικανοκίνητη φασιστική χούντα .

Με βάση την ιστορία του το κτηριακό συγκρότημα οικοδομήθηκε το 1909 μέσα σε έκταση που κληροδότησε ο Ανδρέας Συγγρός το 1897 στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο Κορασίδων. Αρχικά, προορισμός του ήταν αποτελέσει νοσοκομείο για τα ορφανά κορίτσια. Το 1915 στεγάζονται εκεί προσωρινά προσφυγόπουλα από την Αρμενία, ενώ το 1922 η διοίκησή του το παραχωρεί για τη στέγαση παιδιών προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Από το 1926 ως το 1929 στεγάζεται το Εμπειρίκειο Άσυλο Αρρένων και στη συνέχεια το Αναμορφωτικό Σχολείο Αρρένων. Το 1931 το Δημόσιο εξαγοράζει το κτήριο και ένα χρόνο αργότερα ιδρύεται η Επανορθωτική Φυλακή στη Σκάλα Ωρωπού, η οποία, παρά τις διεθνείς προδιαγραφές λειτουργίας των φυλακών, στεγάζει μαζί ενήλικες και ανήλικους φυλακισμένους. 

Είναι η περίοδος που η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε πείσει τις αστικές τάξεις, τουλάχιστον των χωρών της Ευρώπης, ότι η επανάσταση είναι αντικειμενικό γεγονός. Το σπουδαιότερο όλων ήταν ο ορατός κίνδυνος να ξεσπάσει μια επαναστατική κρίση σ’ ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο που δε θα άφηνε ανέγγιχτη την Ελλάδα, δεδομένου ότι η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση 1929 – 1933 φαινόταν από παντού ότι έρχεται

Η κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου κατέθεσε στη Βουλή ένα νομοσχέδιο που αργότερα, πέρασε στην ιστορία με την ονομασία «Ιδιώνυμο», αφού αντιμετώπιζε τον κομμουνισμό ως «ειδικό αδίκημα» και προέβλεπε μια σειρά μέτρα για την καταστολή του με προφανή τελικό στόχο τη συντριβή κάθε κομμουνιστικής δράσης και φυσικά του κύριου φορέα αυτής της δράσης, του επαναστατικού ΚΚΕ.

Έτσι πρώτοι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι φυλακίζονται στον Ωρωπό τον Μάρτιο του 1933. Σύμφωνα μάλιστα με τον Τύπο της εποχής, στις φυλακές χωρητικότητας 80 ατόμων, κρατούνται 400 άτομα που κοιμούνται στο τσιμέντο. 

Στις 20 Ιουλίου του 1938 τα κτίρια των φυλακών και τα κτίρια των υποδομών ισοπεδώνονται από τον ισχυρό σεισμό. Από την κατάρρευση των κτιρίων σκοτώνονται 6 κρατούμενοι και 4 φύλακες. 

Μετά τον σεισμό του 1938 και τις ζημιές που υπέστησαν αλλά και τη περίοδο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου τα κτήρια εγκαταλείπονται μέχρι το 1955, οπότε το συγκρότημα επισκευάζεται και μετονομάζεται σε Ανοιχτό Σωφρονιστικό Κατάστημα.

Μετά το δεύτερο μεγάλο πόλεμο και διανύοντας μια αντιδραστική αντικομουνιστική διακυβέρνηση που τη βαρύνουν πολιτικές δολοφονίες, εκτελέσεις και αποστασίες φτάνουμε στο στρατιωτικοφασιστικό πραξικόπημα της 21 Απρίλη ’67 που ήρθε σαν καρπός μιας μακρόχρονης προετοιμασίας από την πλευρά των αντιδραστικών δυνάμεων κάτω από την καθοδήγηση του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού.

 Η ξενόδουλη Χούντα μετατρέπει τις φυλακές σε χώρο έγκλειστων πολιτικών κρατούμενων. Το καλοκαίρι του 1968 μεταφέρεται στις φυλακές μια ομάδα 70 περίπου νέων, 20 – 30 ετών, κρατούμενων, από το στρατόπεδο στο Λακκί της Λέρου. Με τη μεταφορά τους εκεί ο στόχος ήταν να τους απομακρύνουν από τους έμπειρους συγκρατούμενούς τους στη Λέρο και να τους φέρουν σε συνθήκες στις οποίες οι δεσμώτες εκτιμούσαν ότι θα μπορούσαν να τους ασκήσουν πίεση ώστε να υποχωρήσουν, να «σπάσουν», να εγκαταλείψουν την επιλογή τους να βαδίσουν τον δρόμο του αγώνα. Κι αυτό γιατί στον Ωρωπό, δίπλα στις φυλακές, μπροστά στα μάτια των νέων κρατουμένων και πίσω από τα κάγκελα της φυλακής τους, η ζωή συνέχιζε να κυλά, ενώ οι ίδιοι παρέμεναν δέσμιοι και αναγκάζονταν να ζουν με τους κανόνες της στρατιωτικής ζωής που τους επέβαλλαν.

Από την πρώτη στιγμή που πάτησαν το πόδι τους στον Ωρωπό οι αγωνιστές αρνήθηκαν να σηκώνονται με εγερτήριο και να τοποθετηθούν πινακίδες στα κρεβάτια τους, δεν αποδέχτηκαν κανέναν περιοριστικό όρο στη ζωή και λειτουργία του στρατοπέδου που ήθελε να επιβάλει η χούντα. Την ίδια στιγμή οι εξόριστοι οργάνωσαν τη ζωή στη φυλακή, έγιναν καταμερισμοί για δράσεις και χρεώσεις στα μαγειρεία, στις τεχνικές υπηρεσίες, στην οργάνωση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων και μαθημάτων, για την πολιτιστική δραστηριότητα. Απάντησαν με απεργία πείνας στην τρομοκρατία των δεσμωτών, στις πιέσεις για να υπογράψουν οι νεολαίοι «δήλωση μετανοίας». Τελικά η δικτατορία, έχοντας υποστεί ήττα στην επιδίωξή της, ματαίωσε το σχέδιό της και αποφάσισε την πειθαρχική μεταγωγή των νέων στη Γυάρο στις 21 ή 22 Αυγούστου του 1968.

Τον Δεκέμβριο του 1969, ο κρατούμενος Μίκης Θεοδωράκης επιχειρεί να στείλει επιστολή διαμαρτυρίας προς τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό προκειμένου να ευαισθητοποιήσει τη διεθνή κοινή γνώμη. Η διοίκηση των φυλακών δεσμεύει την επιστολή με το αιτιολογικό ότι ο Μίκης “δεν συνεμορφώθη προς τας υποδείξεις”. Η επιστολή μπορεί να μην έφτασε στον προορισμό της ωστόσο, εξ αυτού ο Μίκης έγραψε το γνωστό τραγούδι του.

Εδώ αξίζει να αναφερθούμε και στο εξής γεγονός. Στον μόλο της Σκάλας Ωρωπού, στις 19 Μαρτίου του 1970, ο Μανώλης Χιώτης έπαιξε με το μπουζούκι του το «Ροδόσταμο» (Μ. Θεοδωράκη – Ν. Γκάτσου), για τον Μίκη Θεοδωράκη και τους εκατοντάδες κρατούμενους που ήρθαν στα συρματοπλέγματα στη θάλασσα, για να τον ακούσουν. Βέβαια στη συνέχεια είχαμε για τον Χιώτη και την παρέα του τα γνωστά χουντικά ασφαλίτικα παρατράγουδα.

Το 1970 το συγκρότημα των φυλακών αλλάζει λειτουργία και γίνεται πλέον αναμορφωτήριο ανηλίκων και το 1973 εγκαταλείπεται. 

H ασίγαστη λαϊκή πάλη δυνάμωσε και όξυνε την κρίση του καθεστώτος της φασιστικής δικτατορίας. Αφού έκανε πράξη την τελευταία υπόδειξη των Αμερικανών (το προδοτικό πραξικόπημα στην Κύπρο, που οδήγησε στην τουρκική εισβολή) η χούντα έπεσε τον Ιούλη του 1974. 

Οι προσπάθειες του αστικού κράτους να φυλακίσουν ιδέες και αγώνες δεν να σπείρουν το φόβο και την ηττοπάθεια δεν πέρασαν και δεν θα περάσουν γι’ αυτό είναι επιτακτικό λοιπόν να μη σταματήσουμε τους αγώνες, να μη χάσουμε τις ιδέες μας! Το Μ-ΛΚΚΕ , και η νεολαία Πορεία, οι φίλοι και συναγωνιστές οφείλουμε να τιμάμε και να σεβόμαστε με τη ζωή και τη στάση μας όλους όσοι αγωνίστηκαν χωρίς αυταπάτες και πραγματικά θυσιάστηκαν κόντρα στην εξάρτηση και την υποτέλεια!

Για ένα διάστημα, το 1979, στεγάζει το Πρώτο Γυμνάσιο της περιοχής και αργότερα σε ένα από τα κτήρια θα στεγαστεί το Δημοτικό Ωδείο και σε λυόμενα κτίσματα το νηπιαγωγείο Σκάλας Ωρωπού. 

Το 2020 ο ιστορικός χώρος των παλαιών φυλακών παραχωρείται από το υπουργείο Δικαιοσύνης στον Δήμο Ωρωπού. Οι φυλακές του Ωρωπού, ένα κτηριακό συγκρότημα που έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως χώρος φυλάκισης πολιτικών κρατουμένων και έχει συνδεθεί με τους αγώνες για Δημοκρατία και εθνική Ανεξαρτησία στη συνέχεια χαρακτηρίστηκαν ιστορικός τόπος. Στη συλλογική και ατομική μας μνήμη καταγράφουμε ότι όσοι άντεξαν, κατανόησαν την ιστορική ευθύνη και προοπτική της ανατροπής για ένα δίκαιο κόσμο, μια άλλη κοινωνία χωρίς καταπίεση εκμετάλλευση και πολέμους.