Το ερώτημα είναι υπαρκτό διότι για πολλούς προοδευτικούς ανθρώπους θεωρούνται από τις πιο σοβαρές γεωπολιτικές ανατροπές του 21ου αιώνα. Ανατροπές που λαμβάνουν χώρα «κόντρα» στα μεγάλα ιμπεριαλιστικά κέντρα αποφάσεων της Δύσης, αλλά στις καυτές σαβάνες και τις ερήμους της υποσαχάριας Αφρικής, στη ζώνη του Σαχέλ. Οι κομμουνιστές οφείλουν να ξεκαθαρίσουν ένα σημαντικό θέμα που σχετίζεται με τις ριζικές κοινωνικές αλλαγές στις συνθήκες του καπιταλισμού ιμπεριαλισμού όπου αυτές υλοποιούνται με το τσάκισμα της έτοιμης κρατικής μηχανής από την εργατική τάξη και τους συμμάχους της. Επίσης «…Οι σοσιαλιστές πρέπει όχι μόνο να απαιτούν την χωρίς όρους, χωρίς αποζημίωση και άμεση απελευθέρωση των αποικιών -και η διεκδίκηση αυτή στην πολιτική της έκφραση δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ακριβώς την αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης- οι σοσιαλιστές πρέπει να υποστηρίζουν με τον πιο αποφασιστικό τρόπο τα πιο επαναστατικά στοιχεία των αστικοδημοκρατικών εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων σ’ αυτές τις χώρες και να βοηθούν το ξεσήκωμά τους -και σε περίπτωση ανάγκης και τον επαναστατικό τους πόλεμο- ενάντια στις ιμπεριαλιστικές Δυνάμεις που τις καταπιέζουν», Λένιν: «Η Σοσιαλιστική Επανάσταση και το Δικαίωμα Αυτοδιάθεσης των Εθνών».

Όμως η πάλη των τάξεων σε κάθε χώρα, σε κάθε περιοχή του πλανήτη έχει τις ιδιαίτερες διαδρομές της, όταν μάλιστα οφείλει να ξεπεράσει το στάδιο της αποικιοκρατίας και υπό αυτό το πρίσμα οφείλουμε να δούμε και αυτές τις εξελίξεις.

Το Σαχέλ -Μάλι, Μπουρκίνα Φάσο, Νίγηρας, Τσαντ, Μαυριτανία- δεν είναι πλέον η «πίσω αυλή» της Ευρώπης. Με βάση τις εξελίξεις είναι το επίκεντρο ενός νέου, αντι-αποικιακού αγώνα. Είναι η περιοχή όπου ο όρος «νεοαποικιοκρατία» ξεπερνά τα όρια της θεωρητικής ανάλυσης και γίνεται σε πολλές περιπτώσεις πράξη αντίστασης.

Για δεκαετίες, οι ιμπεριαλιστές, η Γαλλία και οι δυτικοί σύμμαχοί της, υπό το πρόσχημα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας (με επιχειρήσεις όπως η Serval και η Barkhane), διατηρούσαν στρατιωτικές βάσεις, έλεγχαν τους φυσικούς πόρους και επηρέαζαν τις πολιτικές εξελίξεις. «Δεν είναι πραγματικά τρομοκρατία, είναι ιμπεριαλισμός. Στόχος τους είναι να μας κρατήσουν σε κατάσταση μόνιμου πολέμου, ώστε να μην μπορούμε να αναπτυχθούμε και να μπορούν να συνεχίσουν να λεηλατούν τους πόρους μας», Ιμπραχήμ Τραορέ, 10 Μαΐου 2025.

Όμως οι αδυναμίες παρέμβασης του γαλλικού ιμπεριαλισμού με την ένταση της οικονομικής κρίσης και του ανταγωνισμού, σηματοδότησαν την κατάρρευση(;) αυτού του μοντέλου. Η «απέλαση» των γαλλικών στρατευμάτων από το Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο και το Νίγηρα μετά τα πραξικοπήματα που σημειώθηκαν από το 2020 έως το 2023, δεν ήταν απλώς στρατιωτικές εξελίξεις. Ήταν μια λαϊκή απαίτηση που υιοθετήθηκε από νέες στρατιωτικές ηγεσίες.

Οι λαοί του Σαχέλ, και με το αίσθημα του παναφρικανισμού, συνειδητοποιούν ότι η παρουσία ξένων δυνάμεων όχι μόνο δεν σταμάτησε τους τζιχαντιστές, αλλά συχνά αποσταθεροποιούσε περαιτέρω την περιοχή. Η υποστήριξη της Γαλλίας σε διεφθαρμένες, «δημοκρατικά εκλεγμένες» αλλά αναποτελεσματικές κυβερνήσεις κατέρρευσε. Οι νέες στρατιωτικές κυβερνήσεις κατήγγειλαν τις αποικιακές συμφωνίες, απαιτώντας την αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων και την επιστροφή των πόρων (ουράνιο, χρυσός) στα χέρια των τοπικών κοινωνιών. Όμως η ολοκληρωτική κατάρρευση του γαλλικού «Françafrique» είναι ζητούμενο.

Σαν θετική εξέλιξη δημιουργείται η Συμμαχία των Κρατών του Σαχέλ (Alliance of Sahel States – AES) από το Μάλι, την Μπουρκίνα Φάσο και το Νίγηρα. Η AES δεν είναι μια απλή στρατιωτική συμφωνία. Είναι μια συνομοσπονδία που στοχεύει στην πολιτική και οικονομική ολοκλήρωση. Η AES αποχώρησε από την ECOWAS (Οικονομική Κοινότητα Κρατών Δυτικής Αφρικής), την οποία κατηγόρησε ότι λειτουργεί ως εργαλείο της Δύσης για την επιβολή κυρώσεων, χαρακτηρίζοντάς την «νεοαποικιακό οργανισμό». Κανένας ηγέτης του AES δεν έχει δηλώσει το σοσιαλισμό ως τελικό στόχο. Αντίθετα, έχει επικεντρωθεί στην οικοδόμηση ορισμένων κοινωνικών θεμελίων με διαφορετικό βάθος και μέγεθος σε κάθε χώρα μέλος της. Το AES, και πιο συγκεκριμένα το μέλος του η Μπουρκίνα Φάσο, φαίνεται να ενσαρκώνει την ισχυρότερη εκπροσώπηση των προσδοκιών του λαού της για εθνική κυριαρχία.

Στις χώρες αυτές βλέπουμε την υποβάθμιση της γαλλικής γλώσσας, την αλλαγή ονομάτων δρόμων που θύμιζαν την αποικιοκρατία και την αμφισβήτηση της νομισματικής κυριαρχίας του CFA franc, το οποίο αποτελούσε το βασικότερο εργαλείο οικονομικού ελέγχου από τους Γάλλους ιμπεριαλιστές. Το κενό που άφησε η Δύση δεν έμεινε ακάλυπτο. Οι χώρες της AES, αναζητώντας νέους εταίρους που δεν θα επιβάλλουν «όρους περί δημοκρατίας («γνωστής» από τη Συρία, το Ιράν κλπ) ή δεν θα έχουν -υποτίθεται- αποικιακό παρελθόν στην περιοχή, στράφηκαν προς τους ιμπεριαλιστές Ρωσία και Κίνα. Το 2024-2025 είδαμε την ανάπτυξη ρωσικών δυνάμεων (πρώην Wagner, νυν Africa Corps) για την υποστήριξη των στρατών του Σαχέλ. Η Ρωσία διπλασίασε την παρουσία της, προσφέροντας «ασφάλεια» με ανταλλάγματα, πρόσβαση σε πόρους και στρατηγικές θέσεις. Η Κίνα αυξάνει τις επενδύσεις της, προσφέροντας οικονομική εναλλακτική, ενώ η Τουρκία ενισχύει την παρουσία της μέσω της αμυντικής βιομηχανίας (drones) και «ανθρωπιστικών δράσεων». Αναδεικνύονται σοβαρά ερωτηματικά για αυτές τις εξελίξεις.

Δυτικοί αναλυτές διατυπώνουν την άποψη ότι αναπτύσσεται μια νέα μορφή ανταγωνισμού, όπου το Σαχέλ μετατρέπεται σε πεδίο του νέου «ψυχρού πολέμου» στην Αφρική, αλλά θεωρούν ότι οι τοπικές κυβερνήσεις διαπραγματεύονται από θέση ισχύος, σε αντίθεση με το παρελθόν. Μια πιο ουσιαστική μελέτη των δεδομένων θα μπορούσε να δώσει πιο ξεκάθαρες απαντήσεις. Ακόμη και οι λαοί, που είναι ο πιο συνεπής αντιιμπεριαλιστικός παράγοντας, διατρέχουν τον κίνδυνο του πισωγυρίσματος. Αν κράτη όπως το Ιράν ή η Βενεζουέλα, χώρες με μεγαλύτερες οικονομίες, στρατηγικούς πόρους και ισχυρότερες στρατιωτικές ικανότητες από τα περισσότερα αφρικανικά κράτη, μπορούν να υποβληθούν σε καθεστώτα κυρώσεων, διπλωματική απομόνωση ή στρατιωτική αντιπαράθεση, η ευαλωτότητα των αφρικανικών κρατών έχει γίνει ακόμη πιο εμφανής.

Παρά το αντι-αποικιακό αφήγημα, η κατάσταση στο Σαχέλ παραμένει εξαιρετικά εύθραυστη. Η αποχώρηση της Γαλλίας δημιούργησε ένα προσωρινό κενό ασφαλείας, το οποίο οι τζιχαντιστές (ISGS, AQIM) προσπαθούν να εκμεταλλευτούν. Η ρωσική παρουσία κατηγορείται για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά τις επιχειρήσεις της. Η αποχώρηση από την ECOWAS επιφέρει οικονομικές κυρώσεις και δυσκολίες στο εμπόριο. Οι στρατιωτικές κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν όχι μόνο την εξωτερική απειλή αλλά και τη λαϊκή δυσαρέσκεια, αν η οικονομική κατάσταση δεν βελτιωθεί.

Η Αφρική μπορεί να αλλάξει;

Η εξέλιξη στο Σαχέλ μπορεί να είναι μέρος μιας ευρύτερης αφρικανικής αφύπνισης; Οι λαοί της περιοχής δεν αντιτίθενται στη συνεργασία, όμως με τους δικούς τους αγώνες μπορεί να αντιταχθούν σε νέες νεοαποικιακές σχέσεις υποτέλειας. Μόνο μέσα από τους αγώνες τους μπορούν να αναζητούν μια «συνεργασία ίσων», όπου οι πρώτες ύλες θα επεξεργάζονται τοπικά και οι αμυντικές συμφωνίες θα σέβονται την εθνική κυριαρχία.

Η ιμπεριαλιστική Δύση παρά τις αδυναμίες της, θα επαναπροσδιορίσει τη στρατηγική της, χωρίς να εγκαταλείψει την πατερναλιστική προσέγγιση, λαμβάνοντας εκείνα τα μέτρα που δεν θα επιτρέψουν ένα οριστικό διαζύγιο της Αφρικής από τις ευρωπαϊκές αποικιακές επιρροές. Παρ όλα αυτά οι εντάσεις στην περιοχή συνεχίζονται. Πιο συγκεκριμένα μεταξύ Νίγηρα και Γαλλίας συνέχισαν να κλιμακώνονται, με τις αρχές του Νίγηρα να τις αναφέρουν ως μέρος μιας ευρύτερης εκστρατείας αποσταθεροποίησης που φέρεται να συνδέεται με τη Γαλλία.

Οι εξελίξεις στο Σαχέλ αποδεικνύουν ότι ο αγώνας κατά της αποικιοκρατίας δεν τελείωσε με τις ανεξαρτησίες της δεκαετίας του ’60. Σήμερα, το Σαχέλ ξεκίνησε να γράφει το δεύτερο κεφάλαιο αυτής της ιστορίας, όπου ο επίλογος μπορεί να είναι η κατάκτηση της πραγματικής, οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας. Να ενωθούμε με τις λαϊκές και επαναστατικές δυνάμεις στο Σαχέλ στον αγώνα τους για πλήρη κυριαρχία, ολοκληρωτική εθνική απελευθέρωση και τον ευρύτερο στόχο μιας ενωμένης και ελεύθερης Αφρικής. Είναι ένας δρόμος δύσβατος, γεμάτος κινδύνους, αλλά είναι ένας δρόμος που επιλέχθηκε από τους ίδιους τους λαούς και βάζει ιδιαίτερα καθήκοντα στις εργατικές τάξεις και τους κομμουνιστές της περιοχής.