«Τα θεατρικά», Γασσάν Καναφάνι (Παλαιστίνη), Εκδόσεις Σάλτο, 2026

Μετάφραση: Ναουζάτ Χαντίντ
Προλογίζει ο Νασίμ Αλάτρας
Το βιβλίο παρουσιάζει η Φρατζέσκα Παράσογλου

Το βιβλίο περιέχει τα τρία θεατρικά έργα του Γασσάν Καναφάνι, τα οποία γράφτηκαν μεταξύ 1964 και 1967, μεταφράστηκαν πρόσφατα στα ελληνικά και κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Σάλτο. Αν και ο αναγνώστης αρχικά θα εκπλαγεί από την πληθώρα δραματουργικών τεχνικών του ευρωπαϊκού μοντερνιστικού θεάτρου (Θέατρο του Παραλόγου, Υπαρξισμός), τις οποίες ο Καναφάνι δανείζεται και αφομοιώνει δημιουργικά, γρήγορα θα αντιληφθεί ότι το μεγαλείο του έγκειται στην ικανότητά του να τις μεταβολίζει με ιδιοφυή τρόπο. Τις χρησιμοποιεί ως «όπλα» για έναν σαφή σκοπό: να θεμελιώσει ένα παλαιστινιακό πολιτικό θέατρο και να υπηρετήσει πιστά τη «Λογοτεχνία της Αντίστασης», της οποίας υπήρξε θεωρητικός και πρωτεργάτης. Πρόκειται για μια λογοτεχνία που αναπτύχθηκε μετά τη Νάκμπα (1948), ως αντίδραση όχι μόνο στην εδαφική, αλλά και στην πολιτισμική πολιορκία (cultural siege) που επέβαλαν οι ισραηλινές κατοχικές δυνάμεις.

Στην «Πόρτα» (1964), ένα έργο βαθιά φιλοσοφικό και υπαρξιακό, ο Καναφάνι αντλεί την αφετηρία της θεματολογίας του από έναν προϊσλαμικό αραβικό μύθο, σύμφωνα με τον οποίο η φυλή των Άαντ τιμωρείται με παρατεταμένη ξηρασία εξαιτίας της θεϊκής οργής. Αντί, όμως, να αναπαράγει απλώς τον μύθο, επιλέγει να τον αποδομήσει, οδηγώντας τον κεντρικό ήρωα, τον Σαντάντ, να σπάσει τον φαύλο κύκλο της καθεστηκυίας τάξης και να περάσει από την ηττοπάθεια και τον συμβιβασμό στη δράση και την αντίσταση. Έτσι, η προσπάθειά του να αναδείξει την ανωτερότητα της ανθρώπινης βούλησης, της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας απέναντι στην απλή επιβίωση μετατρέπει τις κάθε λογής «πόρτες» σε σύμβολα μετάβασης: από την παθητικότητα και τη μοιρολατρία στη συνειδητή αντίδραση. Αυτή η αντίδραση προβάλλει ως η μόνη επιλογή, ως καθήκον και, τελικά, ως αναγκαία προϋπόθεση της ίδιας της ζωής, όπως ακριβώς στην περίπτωση των Παλαιστινίων.

Στο γραμμένο για το ραδιόφωνο έργο «Γέφυρα στην αιωνιότητα» (1965), ο Καναφάνι εξερευνά την ψυχική κατάρρευση που προκαλούν η προσφυγιά και η διαρκής ήττα. Ο Φάρις (στα αραβικά «ιππότης»), που ενσαρκώνει τον εκτοπισμένο Παλαιστίνιο, ζει βασανισμένος από την ενοχή ότι άφησε τη μητέρα του μόνη λίγο πριν πεθάνει, αναζητώντας ο ίδιος τα προς το ζην, και παραμένει παγιδευμένος στην απόγνωση. Κάθε βράδυ τον επισκέπτεται ένα φάντασμα που του προαναγγέλλει τον θάνατό του, μετατρέποντας τη ζωή του σε έναν αδιάκοπο εφιάλτη ενοχής και φόβου. Μέσα όμως από την τυχαία και αλλόκοτη συνάντησή του με τη Ρατζά (στα αραβικά «ελπίδα»), επαναπροσδιορίζονται οι έννοιες της αγάπης, της συνύπαρξης, της αλληλεγγύης και της εμπιστοσύνης σε έναν κόσμο όπου η αλήθεια και η πίστη στον άλλον συχνά βαφτίζονται ψευδαισθήσεις. Κι όμως, στην πραγματικότητα, αποτελούν τη συγκολλητική ουσία της ανθρωπότητας, κινητήρια δύναμη της ίδιας της ύπαρξης και θεμέλιο κάθε μορφής αντίστασης – μιας αντίστασης που ίσως στο καναφανικό σύμπαν και στο παλαιστινιακό πλαίσιο, για να πραγματωθεί, έπρεπε πρώτα να γίνει πιστευτή.

Στο «Το Καπέλο και ο Προφήτης» (1967), το μαρξιστικό ιδεολογικό υπόβαθρο του συγγραφέα και η επιρροή του από τον μαοϊσμό λειτουργούν ως «καύσιμα» της γραφής του. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από μια δίκη-παρωδία και έναν κατηγορούμενο που δικάζεται επειδή σκότωσε ένα «πράγμα» το οποίο έπεσε αιφνίδια από τον ουρανό. Το «πράγμα» αυτό –ένα «καπέλο» (υλισμός, κυρίαρχες εξουσίες, αλλοτρίωση) στην αρχή, που μετασχηματίζεται έπειτα σε έναν «προφήτη» (πνευματικότητα, κριτική σκέψη, ανθρώπινη χειραφέτηση)– συνιστά το συμβολικό δίπολο που επιστρατεύει ο Καναφάνι για να παρουσιάσει τη δραματική πορεία του ελεύθερου ανθρώπου. Μέσα από αυτό, αναδεικνύει την προσπάθεια του ελεύθερου ανθρώπου να διαφυλάξει την ακεραιότητα και την ηθική του συνείδηση σε αφιλόξενα περιβάλλοντα και καθεστώτα, τα οποία συντηρούν και συντηρούνται από κούφιες ιδέες, στρεβλά ιδανικά και αλλοτριωμένες αξίες.

Ίσως μέσα από αυτό το υπαρξιακό δράμα ο συγγραφέας επιχειρεί να δείξει ότι η αξιοπρεπής διαβίωση δεν είναι πάντοτε αυτονόητη στο πλαίσιο της αστικής κοινωνίας και ότι ο αγώνας για «αφύπνιση», ατομική ή συλλογική, συχνά προϋποθέτει συνειδητοποίηση και ρήξη. Ακριβώς γι’ αυτό, ο αγώνας αυτός συνιστά μια βαθιά επαναστατική και τελικά ζωογόνο διαδικασία. Σε δεύτερο επίπεδο, ο Καναφάνι φαίνεται να χρησιμοποιεί εδώ την πολιτική αλληγορία για να καταγγείλει την αδιαφορία απέναντι στην αλήθεια και να αναδείξει την αποξένωση και τον διαρκή αγώνα του παλαιστινιακού λαού για δικαιοσύνη και αναγνώριση.

Πολύ μελάνι θα μπορούσε να χυθεί για τον πολυεπίπεδο και πολυδιάστατο χαρακτήρα των έργων αυτών. Ωστόσο, ο αληθινός προορισμός τους είναι να βρουν τον δρόμο προς τα θεατρικά σανίδια και να πραγματώσουν όσα επισημαίνει ο Νασίμ Αλάτρας στον εξαίσιο πρόλογό του σχετικά με την αιτία της στροφής του πολυγραφότατου Καναφάνι προς τη δραματουργία. Δεν ήταν άλλη από την επιθυμία του ίδιου του συγγραφέα να μετουσιωθούν τα έργα και οι ιδέες του σε θεατρική εμπειρία· μια εμπειρία που είναι κατεξοχήν πολιτική, άμεση και συμμετοχική, και ως τέτοια δεν θα μπορούσε να λείπει από τη συγγραφική του φαρέτρα τη δεδομένη ιστορική στιγμή.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι τα τρία αυτά βαθιά ανθρώπινα έργα, με την πλούσια δραματουργική δυναμική, δεν εξαντλούνται στην ιστορική συγκυρία που τα γέννησε και εξακολουθούν να συνομιλούν ουσιαστικά με τον σύγχρονο αναγνώστη-θεατή. Τα υπαρξιακά τους ερωτήματα γύρω από την ελευθερία, την αξιοπρέπεια, τη μνήμη και την ευθύνη υπερβαίνουν το παλαιστινιακό πλαίσιο και αποκτούν οικουμενική διάσταση.

Τέλος, πέρα από την εξαιρετική απόδοση των θεατρικών κειμένων στα ελληνικά, οι σημειώσεις της μεταφράστριας, Ναουζάτ Χαντίντ, είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικές και πολύτιμες για τη χωροχρονική και νοηματική πλαισίωση των έργων.

«Bodies fall, but ideas endure»
Ghassan Kanafani (1936–1972)
تسقُطُ الأجسادُ لا الفِكرة
غسان كنفاني
(1936–1972)